نمره کامل در دبیرستان: دستاوردی یا شاخصی که نیاز به بررسی دارد؟
با هر اعلام نتایج امتحانات پایان دوره دبیرستان، نگاهها به سمت درصدهای قبولی و نام ممتازان معطوف میشود و جامعه به همراه دانشآموزان و خانوادههایشان، شادیِ حاصل از بردِ پس از یک سال تحصیلی طولانی را جشن میگیرد؛ و این امری طبیعی و شایسته است، چرا که ممتازان، ثمره تلاش و کوشش هستند که سزاوار هرگونه تقدیرند. اما نتایج امسال رقمی را به همراه داشته که نیازمند تأمل است: کسب نمره نهایی کامل (۱۰۰٪) توسط ۵۸ دانشآموز دختر و پسر. هیچکس در تلاش این دانشآموزان شک ندارد یا آنها را به خاطر موفقیت سرزنش نمیکند، اما حق جامعه است که بپرسد: آیا طبیعی است که این تعداد از افراد در تمام دروس نمره کامل کسب کنند؟ آیا این نتیجه نشاندهنده سطح استثنایی دانشآموزان است یا بازتابدهنده ماهیت آزمونها و شیوه طراحی آنهاست؟
در علم سنجش و ارزشیابی، موفقیت آزمونها تنها با درصد قبولی یا تعداد افراد کسبکننده نمرات بالا سنجیده نمیشود، بلکه به توانایی آنها در تمایز قائل شدن بین سطوح مختلف دانشآموزان بستگی دارد. یک آزمون خوب باید دانشآموز خوب، ممتاز و استثنایی را از یکدیگر تفکیک کند و باید شامل سوالاتی باشد که حافظه، درک مطلب، تحلیل، کاربرد و استنتاج را میسنجد، نه اینکه صرفاً به اندازهگیری توانایی دانشآموز در بازیابی اطلاعات بسنده کند. از این رو، اهمیت این رقم برجسته میشود. نمره نهایی کامل به این معناست که دانشآموز در هیچ درسی حتی نیم نمره از دست نداده و در طول مجموعهای از آزمونهای مختلف، هیچ خطایی مرتکب نشده است. این دستاورد بزرگ است اگر محقق شود، اما در عین حال این پرسش را مطرح میکند: آیا آزمونها در سطحی از دشواری بودند که واقعاً امکان تمایز بین بهترین دانشآموزان را فراهم میکردند؟ یا طراحی آنها رسیدن به نمره کامل را بیش از حد معمول آسان کرده بود؟
در بسیاری از سیستمهای آموزشی پیشرفته، تعداد زیاد افراد کسبکننده نمره کامل به عنوان نشانهای تلقی میشود که نیازمند بازنگری در کیفیت آزمونهاست و لزوماً به عنوان یک دستاورد آموزشی دیده نمیشود. هرچه تعداد دارندگان نمره نهایی کامل بیشتر شود، یک پرسش اساسی مطرح میگردد: آیا سوالات توانستند بین فرد ممتاز و فرد استثنایی تمایز قائل شوند، یا اینکه تنها به اندازهگیری حداقل مهارتهای مورد نیاز بسنده کردند؟ بنابراین، وزارت آموزش و پرورش امروز موظف است توضیحات علمی را برای افکار عمومی ارائه دهد، نه برای دفاع از نتایج، بلکه برای تقویت اعتماد به آنها. مهم است که وزارتخانه نشان دهد آزمونها چگونه طراحی شدهاند، بر چه معیارهایی استوار بودهاند و آیا پس از تصحیح، تحت تحلیلهای آماری برای اندازهگیری ضریب دشواری و ضریب تمایز قرار گرفتهاند؟ اینها شاخصهای شناختهشده جهانی برای قضاوت درباره کیفیت امتحانات هستند. همچنین مفید خواهد بود اگر وزارتخانه مشخص کند که آیا تعداد افراد کسبکننده ۱۰۰٪ در امسال در محدوده نرخهای طبیعی نسبت به سالهای گذشته قرار دارد یا اینکه وضعیت استثنایی است که نیاز به بررسی دارد، و آیا بازنگریهای دورهای در شیوه طراحی آزمونها صورت میگیرد تا توانایی آنها در اندازهگیری سطوح مختلف تفکر حفظ شود.
شفافیت در ارائه این اطلاعات هدفش برانگیختن بحث نیست، بلکه ریشهدار کردن اعتماد به مدرک پایان دوره دبیرستان به عنوان یکی از مهمترین مراحل تحصیلی در زندگی دانشآموز است. هرچه معیارهای ارزیابی شفاف و آشکارتر باشند، اطمینان جامعه به اینکه نتایج واقعاً بازتابدهنده سطح واقعی دانشآموزان است، بیشتر میشود. در نهایت، جشن گرفتن و تقدیر از ممتازان وظیفهای است که درباره آن اختلافی نیست؛ آنها تلاش کردهاند و سزاوار تجلیل هستند. اما وظیفه دیگری نیز وجود دارد و آن طرح پرسشهایی است که کیفیت آموزش را ارتقا دهد، زیرا قدرت هر سیستم آموزشی نه با تعداد دارندگان نمره کامل، بلکه با توانایی آن در طراحی آزمونهای دقیق و عادلانه سنجیده میشود که به هر دانشآموز آنچه شایسته اوست بدهد و به جامعه اطمینان دهد که نمرات بازتابدهنده شایستگی واقعی هستند. بنابراین، پاسخ شفاف وزارت آموزش و پرورش به این پرسشها گامی مهم در تقویت اعتبار نتایج پایان دوره دبیرستان و ریشهدار کردن اعتماد به کل نظام آموزشی خواهد بود.
ولید ابراهیم الخبیزی
