انقلاب در عراق علیه فساد: آیا موفق خواهد شد؟
عراق اخیراً حملات و موجات شدیدی را علیه فساد به راه انداخته است که پرسشهایی را درباره زمانبندی آنها و اینکه آیا این حملات هدفشان تقویت هیبت دولت است یا پشت پرده فشارهای سیاسی و اقتصادی منطقهای و بینالمللی نهفته است، ایجاد کرده است. پس از سقوط صدام حسین در سال ۲۰۰۳، منظره در عراق از سرکوب، دیکتاتوری و ترور و کشتار به چیزی تبدیل شد که نه تنها یک دیکتاتوری عمیق، بلکه فسادی ریشهدار و گسترده بود. در حالی که فساد در دوران صدام حسین بسیار متمرکز و محدود به دستگاههای دولتی و امنیتی اطراف رئیسجمهور وقت بود، یعنی فساد در دوران صدام حسین نیز با اجازه ریاست جمهوری (هرچند به صورت رسمی نبود) اما به صورت عرفی پذیرفته شده بود، امروز پس از سقوط صدام به فساد گستردهای تبدیل شده که مرزهای آن بین احزاب، نیروهای سیاسی و نهادهای داخلی و خارجی تقسیم شده است. این گروهها فعال شدند و از سال ۲۰۰۳ تاکنون توانستهاند فساد خود را ریشهدار کنند، به ویژه در شرایطی که بسیاری از نهادهای دولتی پس از جنگ فروپاشید و نظارت بر نهادهای نظارتی به وضوح ضعیف بود.
ممکن است زمان مشخصی برای مبارزه با فساد در هیچ جامعه یا کشوری وجود نداشته باشد، زیرا همه اوقات مناسب و قابل قبول هستند، اما وقتی به صورت ناگهانی اتفاق میافتد، همانطور که در مورد عراق رخ داد، پرسشی مشروع درباره تداوم چنین حملاتی مطرح میشود. شروع قوی معمولاً به تنهایی کافی نیست مگر اینکه با مکانیسمهایی همراه باشد که تداوم مبارزه با فساد را تضمین کنند، به طوری که به یک رویکرد مبتنی بر اصول قانونی، قانون اساسی و سازمانی تبدیل شود که با تغییر شرایط زمانی که آن را ایجاد کرده، تغییر نکند. پوشش سیاسی و قضایی دائمی و بیطرف، و گسترش حملات به ریشههای شبکههای فساد و منشأ آنها، نه فقط مجازات افراد پراکنده، لازم است. آنچه تاکنون در پروندههای فساد در عراق مطرح شده، شامل بازداشت تعدادی از مسئولان و کارمندان، علاوه بر رسیدن به نامهای برجسته سیاسی و حزبی است که همه آنها به پروندهها و شبهات فساد مالی و قراردادهای صوری که میلیاردها دلار را در بر میگیرد، و فساد اداری و نیابتی متهم شدهاند. این امر اگر به همین سرعت ادامه یابد، مثبت است.
پیگیران حملات پاکسازی در عراق، و مانند هر کمپین دیگری علیه فساد در هر جای دنیا، واقعاً شاخصههای مثبتی را میبینند که شروع جدی و قوی را پیش میبرند و پروندهها را باز کرده و نامهای برجسته را دستگیر کردهاند، اما هنوز به مرحله تغییر ساختاری در مبارزه با فساد نرسیدهاند که بر اساس اصول محکم باشد و تمام حلقهها و واسطههایی که تحت حمایت قوه قضائیه و قانون هستند را هدف قرار دهد. به عبارت دیگر، تغییر محیطی که به فساد اجازه داده تا نهاد خود را بسازد و از داخل محافظت کند و به او مصونیت، قدرت و نفوذ بدهد، بدون توجه به قانون. محاصره فساد در هر جای دنیا، چه در عراق و چه در سایر کشورها، به هیچ وجه آسان نیست، زیرا فساد به عنوان یک نهاد شامل شبکهای درهمتنیده از منافع و روابط است که بیشتر آنها به عمق دولت و نهادهای آن گسترش مییابند. بنابراین، ایمنترین روش برای مقابله با آن، تجزیه چنین روابطی و برداشتن حمایت از آنها، و تقویت دستگاههای نظارتی است. این نقشی است که همه و نه فقط دولت بر عهده دارند. شهروند مسئول است، قوه قضائیه مسئول است، رسانهها مسئول هستند و جامعه مسئول است، تا زمانی که فساد از ریشههایش ریشهکن شود، نه اینکه فقط افراد مجازات شوند.
سعاد فهد المعجل
