ابن عمّار میکاولی اندلسی

هرگاه اسپانیا، پرتغال یا مراکش را ملاقات می‌کردم، درمی‌یافتم که این سرزمین‌ها تنها با مناظرشان زیارت نمی‌شوند، بلکه با تاریخشان نیز همراه‌اند؛ هر شهری داستانی در کوچه‌پس‌کوچه‌هایش پنهان دارد و هر قلعه‌ای روایت مردی است که شکوه آفرید یا آن را از دست داد. پس از آنکه در مقاله پیشین به گارفِ پرتغالی (با نام عربی‌اش) پرداختم، این بار خود را در شهر شلب، یا سیلِشِش (Silves) همان‌گونه که امروز شناخته می‌شود، یافتم تا به بازخوانی زندگی یکی از بحث‌برانگیزترین چهره‌های اندلس بپردازم: ابوبکر محمد بن عمار. شلب شهری معمولی در غرب جهان اسلام نبود، بلکه از مهم‌ترین مراکز علمی و ادبی آن به شمار می‌رفت؛ کشاورزی و تجارت در آن رونق داشت و باغ‌ها و رودخانه‌ها آن را احاطه کرده بودند. امیران بن عباد آن را به دلیل نزدیکی به اقیانوس اطلس و موقعیت استراتژیکش، پایگاهی مهم قرار دادند. امروز نیز قلعه سرخ‌رنگ آن بر فراز تپه‌ای استوار است و شاهد قرن‌ها تمدن اسلامی است، در حالی که کوچه‌های آرام شهر تاریخی بسیار بزرگ‌تر از ابعاد فیزیکی‌اش را در خود پنهان کرده‌اند. برخلاف برخی شهرهای ساحلی پرتغال که امروزه بیشتر با هیاهوی گردشگری شناخته می‌شوند، سیلشش چهره آرام و پرتغالی خود را حفظ کرده است؛ به همین دلیل هنگام قدم زدن در خیابان‌هایش احساس می‌کنم تاریخ هنوز در میان دیوارهایش زنده است، دور از سروصدای مناطق تفریحی ساحلی. شاید همین تنوع است که گارف را متمایز می‌سازد؛ این منطقه چهره‌ای واحد ندارد، بلکه شهری دارد که هر کدام شخصیت و روحی خاص خود را دارا هستند.

ابن عمار در این شهر، در خانواده‌ای بسیار فقیر به دنیا آمد؛ گفته می‌شود ریشه‌های خانواده‌اش به یمن بازمی‌گردد و او تنها به استعداد شعری‌اش مجهز بود. بنابراین به قرطبه رفت تا علم و روزی بیابد و شعرش را وسیله‌ای ساخت تا درهای امرا را بگشاید. چنان‌که روزی پس از آنکه یک کشاورز ساده، ادرار شترش را بر او ریخت، او را ستایش کرد؛ صحنه‌ای که نشان‌دهنده میزان سختی‌هایی است که تحمل کرده بود. اگرچه برخی مورخان به او انتقاد کردند که در ستایش‌هایش زیاده‌روی می‌کرد تا به بخشش‌ها دست یابد، اما این استعداد، گذرنامه‌ای بود برای ورود او به دربار بن عباد در اشبیلیه. او در حضور المعتضد بن عباد و پسرش، امیر المعتمد، ایستاد و قصیده مشهور خود را سرود:

«شمشیر پسر عباد، لشکری را از هم می‌پاشد و نسیم صبا آن را به لرزه درمی‌آورد، در حالی که با تکبر می‌رقصد.»

پادشاه و ولیعهدش از شاعر تازه‌وارد از شلب شگفت‌زده شدند و المعتمد خواست که شاعر نزد او بماند. از این رو دوستی میان آن‌ها شکل گرفت که به یکی از مشهورترین دوستی‌های اندلس تبدیل شد. ابن عمار در آن زمان هفتاد و هفت ساله بود، در حالی که المعتمد بیست سال بیشتر نداشت. ادب، شعر و طمع‌ورزی میان آن‌ها پیوند برقرار کرد. هنگامی که المعتمد حاکم شلب شد، دوستش را همراه خود برد و ابن عمار به شهری بازگشت که فقیرانه از آن خارج شده بود، اما این بار به عنوان وزیر و صاحب نفوذ. این موضوع برای بسیاری از رجال دربار خوشایند نبود و شایعات متعدد پخش شد تا جایی که او را از دربار دور کردند. پس از مرگ المعتضد، او بازگشت و عصر طلایی واقعی‌اش آغاز شد؛ او دیگر تنها یک شاعر نبود، بلکه وزیر، فرمانده و دیپلمات شد که نقشه‌ها را ترسیم می‌کرد و مذاکرات را رهبری می‌نمود. مشهورترین روایت درباره او این است که آلفونسو ششم با لشکری به سوی اشبیلیه تاخت و شهر تقریباً سقوط کرد. ابن عمار حیله‌ای شگفت‌انگیز به کار برد؛ برخی منابع یادآور می‌شوند که او پادشاه قشتال را به یک مسابقه شطرنج کشاند و شرط باخت را عقب‌نشینی لشکر قرار داد. با زیرکی خود پیروز شد و آلفونسو با لشکرش بازگشت. ابن عمار به عنوان قهرمانی که به او اشاره می‌شد، به اشبیلیه بازگشت.

اما موفقیت ممکن است خطرناک‌تر از شکست باشد. غرور به تدریج در وجودش نفوذ کرد و طمع‌ورزی‌اش او را متقاعد ساخت که از مقام وزارت بالاتر است. او ولایت مرسیه را درخواست کرد و سپس با پنهان کردن لطف المعتمد که او را از فقر نجات داده و به اوج قدرت رسانده بود، استقلال یافت. این وضعیت دیری نپایید؛ مرسیه را از دست داد و به عنوان فراری بین دربار پادشاهان سرگردان شد تا اینکه اسیر شد. از زندانش برای المعتمد اشعاری می‌فرستاد و التماس می‌کرد:

«سرشت تو، اگر عافیت بخشید، برتر و شجاع‌تر است و عذر تو، اگر مجازات کنی، روشن‌تر و واضح‌تر است. به حرف بدگویان و نظر آن‌ها توجه نکن، زیرا هر ظرفی به آنچه در آن است، می‌چکد.»

المعتقد تقریباً او را بخشید، مگر اینکه اخبار به گوشش رسید که وزیر سابقش همچنان با آلفونسو ششم مکاتبه می‌کند و پیشنهاد همکاری علیه بن عباد را می‌دهد. او تصمیم نهایی را گرفت و پایان تراژیک مردی رقم خورد که زندگی‌اش را به عنوان شاعری فقیر آغاز کرده بود و قربانی طمع‌ورزی‌اش شد. بیشتر اشعار ابن عمار، همان‌گونه که بخش بزرگی از میراث اندلس از بین رفت، گم شد و تنها اشعاری پراکنده در میان صفحات کتاب‌ها باقی مانده است. اما این اشعار برای آن‌که به ما بگویند او می‌توانست یکی از بزرگ‌ترین شاعران عصر خود باشد، کافی‌اند؛ اگر وفاداری را بر طمع‌ورزی مقدم می‌داشت. هنگامی که از قلعه سیلشش خارج می‌شدم، زیبایی دیوارهایش کمتر از تضاد عجیبی که ابن عمار به جا گذاشت، ذهنم را مشغول نکرد. تاریخ به ما آموخت که هوش به تنهایی جاودانگی نمی‌سازد و استعداد ممکن است صاحبش را به بالاترین مرتبه‌ها برساند، اما غرور قادر است در عرض چند سال ویرانی کند آنچه عقل در طول یک عمر ساخته است. شاید به همین دلیل است که نام ابن عمار در کتاب‌های تاریخ زنده مانده است؛ نه صرفاً به این دلیل که شاعر یا وزیر بود، بلکه به این دلیل که نمونه‌ای از مردی بود که تمام اسباب شکوه را در اختیار داشت، اما زمانی که گمان کرد طمع‌ورزی‌اش حدی ندارد، آن‌ها را از دست داد.

و السلام علیکم. عدنان عبدالله العثمان