بین تعهد و آزمایش... وقتی توافقنامهها کافی نیستند
مشکل امنی که کشورهای خلیج فارس با آن مواجهاند، دیگر فقدان توافقنامهها یا کمبود متحدان نیست، بلکه فاصلهای است که میان تعهدات سیاسی و دفاعی و لحظه تبدیل آنها به عمل در زمان وقوع تجاوز پدید آمده است. دههها روابط دفاعی، الزامات مندرج در توافقنامه دفاع مشترک کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس، توافقنامههای دوجانبه با ایالات متحده و قدرتهای بینالمللی دیگر، و سپس توافق مکه، شبکهای گسترده از تعهدات را پدید آوردهاند؛ اما جنگ کنونی پرسشی فوریتر را مطرح کرده است: پس از وقوع حمله، در عمل چه اتفاقی میافتد؟ تجربیات نشان میدهند که تجاوز، اعلام جنگ، فعالسازی ائتلاف و ورود به نبرد، یک حالت واحد نیستند. عملیات نظامی گسترده میتواند بدون اعلام رسمی جنگ آغاز شود، یک کشور متحد میتواند هدف حمله مسلحانه قرار گیرد بدون اینکه متحدانش بهطور خودکار وارد نبرد شوند، و همچنین دفاع جمعی میتواند فعال شود بدون اینکه همه کشورها با همان میزان یا همان شیوه مشارکت کنند. ماده پنجم پیمان ناتو نمونهای مهم است؛ زیرا حمله مسلحانه به یکی از اعضا را حمله به همه میداند، اما وقوع تجاوز را بهطور خودکار به جنگی تبدیل نمیکند که همه کشورها با همان شیوه در آن شرکت کنند. تجربه یازدهم سپتامبر نیز نشان داد که ابتدا تجاوز رخ داد، سپس واقعیت تطابق با ماده پنجم بررسی شد، و پس از آن ماهیت مشارکت کشورها متفاوت بود، در حالی که جنگ علیه تروریسم به چارچوبی بینالمللی گسترش یافت که خود ناتو را نیز فراتر رفت. تجربه خلیج فارس همین چالش را به شکلی نزدیکتر به ما آشکار میکند: توافقنامه دفاع مشترک تأیید میکند که تجاوز به یک کشور عضو، تجاوز به همه است، اما رویدادهای ۲۰۲۶ نشان دادند که تحقق تجاوز بهطور خودکار به معنای ورود شش کشور به جنگ جمعی نیست. مواضع سیاسی، محکومیتها، هماهنگیها و اقدامات حفاظتی ظاهر شدند، در حالی که استفاده از نیرو و شدت آن همچنان به محاسبات ملی هر کشور وابسته ماند. توافق مکه نیز همین آزمون را پیش روی ما میگذارد: در نظر گرفتن حمله مسلحانه به یکی از طرفین بهعنوان حمله به همه، اصل را تعیین میکند، اما بهتنهایی پاسخگوی پرسشهایی نیست که پس از آن آغاز میشوند: چه کسی تصمیم میگیرد که آستانه تحقق یافته است؟ آیا گذار به اقدام مشترک نیازمند درخواست از کشور مورد تجاوز است؟ ماهیت پاسخگویی چیست؟ آیا نظامی خواهد بود، یا دفاع هوایی، یا اطلاعاتی و هشدار، یا پشتیبانی لجستیکی و مهمات، یا ترکیبی از همه؟ در اینجا تفاوت میان «آستانه فعالسازی» و «زنجیره فعالسازی» آشکار میشود؛ آستانه فعالسازی پاسخ میدهد که چه زمانی تجاوز به وضعیتی تبدیل میشود که در محدوده دفاع مشترک قرار میگیرد، در حالی که زنجیره فعالسازی پاسخ میدهد که در دقیقه بعد چه اتفاقی میافتد: چه کسی درخواست میکند، چه کسی تصمیم میگیرد، چه کسی رهبری میکند، هر طرف چه چیزی ارائه میدهد، قواعد درگیری چیست، گذار از تصمیم سیاسی به عملیات چقدر زمان میبرد، و مأموریت چه زمانی پایان مییابد؟ این مسئله زمانی حساستر به نظر میرسد که به توافقنامههای دفاعی دوجانبه با ایالات متحده بنگریم؛ حضور نیروها، پایگاهها، تسلیحات، آموزش و همکاری اطلاعاتی لزوماً به معنای وجود یک مکانیزم واحد یا خودکار نیست که هر تجاوزی به میزبان را به جنگ آمریکایی تبدیل کند. در اینجا ابهامی آشکار میشود که جنگ کنونی آن را فاش کرده است: ممکن است متحد از نظر سیاسی متعهد بماند، اطلاعات، هشدار، تأمین و پشتیبانی دفاعی ارائه دهد، اما تصمیم مستقلی درباره زمانبندی استفاده از نیرو و مرزهای آن را برای خود محفوظ نگه دارد. این لزوماً نشانه پایان ائتلاف نیست، بلکه تفاوت میان «تضمین فرضی» و «تعهد مشخص و قابل آزمایش» را آشکار میکند. از این رو، بازنگری خلیج فارس پس از جنگ نباید جستجوی سریعی برای توافقنامههای جدید یا متحدان جدید باشد، پیش از آنکه آنچه را که در اختیار داریم آزمایش کنیم. لازم است توافقنامههای موجود به سناریوهای عملیاتی تبدیل شوند: حمله موشکی، پهپادها، تهدید دریایی، بستن بنادر، حمله سایبری، هدف قرار دادن تأسیسات حیاتی یا تجاوز از طریق نیروهای نیابتی. در هر سناریو باید پرسش این باشد: در ساعت اول چه اتفاقی میافتد؟ کشور کوچک ترفند انتظار طولانی را ندارد؛ تنگای عمق جغرافیایی، تمرکز جمعیت و تأسیسات حیاتی، و وابستگی به بنادر، انرژی، آب و ارتباطات، زمان را به بخشی از بازدارندگی تبدیل میکند. ممکن است تعهد از نظر حقوقی قوی، متحد از نظر سیاسی صادق، و توان نظامی عظیم باشد، اما ارزش همه اینها تغییر میکند اگر فاصله میان تجاوز و فعالسازی نامشخص بماند. بنابراین، مسیر آینده شاید گذار از متحدی به متحد دیگر نباشد، بلکه گذار از «ائتلاف مبتنی بر تضمین» به «ائتلاف مبتنی بر توان و فعالسازی» باشد: توان ملی که ضربه اول را جذب میکند، توان خلیجی که عمق و پشتیبانی را فراهم میآورد، و ائتلافهای بینالمللی که توانهای راهبردی را تأمین میکنند؛ همهی آنها به زنجیرهای شناختهشده و آزمایششده از فعالسازی پیوند خوردهاند. در آن صورت، تمرینهای مشترک به آزمون خودِ توافقنامهها تبدیل میشوند، نه صرفاً نیروها. ما آزمایش میکنیم که چه اتفاقی میافتد اگر متحد دیر برسد، اگر ارزیابی سیاسی متفاوت باشد، اگر پایگاهی یا بندری از کار بیفتد، یا اگر کشور به پشتیبانی فوری نیاز داشته باشد پیش از تکمیل تصمیم جمعی. ائتلاف نه تنها با آنچه در روز امضا نوشته شده سنجیده میشود، نه با آنچه هنگام وقوع تجاوز گفته میشود؛ آزمون واقعی در میان این دو قرار دارد: چه زمانی تعهد به تصمیم تبدیل میشود، و چه زمانی تصمیم به توانی که عمل میکند؟ در آنجا «آستانه فعالسازی» قرار دارد و از آنجا «زنجیره فعالسازی» آغاز میشود. و بر همین اساس نیز مهندسی ائتلافی که کشور کوچک برای مرحله پیش رو به آن نیاز دارد، آغاز میشود.
