وقتی تقدیر معنای خود را از دست میدهد!
در گذشته، اهدا کردن جایگاه و ابهتی داشت. انتظار میرفت که پشت آن دستاوردی بزرگ، مسیری شایسته توقف و تأمل، و نامی باشد که اثری فراموشنشدنی بر جای گذاشته است. سپری که بر صحنه تحویل گرفته میشد، گویی گواهی بود که میگفت صاحب آن کاری انجام داده که شایسته ثبت در حافظه است. اما امروزه، اهداها آنقدر زیاد شدهاند که پرسش مشروعی پیش میآید: چه چیزی از معنای اهدا باقی مانده است؟ جشنوارهها تکثیر میشوند، مراسم پیدرپی برگزار میشوند، سپرها با بیرویهگی اهدا میشوند و القاب بدون حساب و کتاب اطلاق میشوند. «عبقری»، «خلاق»، «بزرگ»، «ستون»، «پیشگام»، «استثنایی»، «افسانه»... کلماتی که آنقدر بزرگ شدهاند که تقریباً از معنا خالی شدهاند و فرهنگنامه ستایش به فرهنگنامه تعارف تبدیل شده است، نه ارزیابی.
مشکل در جشن گرفتن از کسانی نیست که شایستهاند. مشکل از آنجا آغاز میشود که اهدا به هدفی در خود تبدیل شود، و جشن گرفتن به ویترینی برای محسوبیت، یا فضایی برای تعارف، یا دایرهای بسته از ستایش متقابل بدل شود؛ جایی که همه پیش از شروع مراسم میدانند چه گفته خواهد شد. و ستایش در اینجا صرفاً کلمات زیبا بر صحنه نیست، بلکه فرهنگی کامل است که گاه ستایش را مهمتر از دستاورد، رابطه را مهمتر از شایستگی، و حضور اجتماعی را مهمتر از کاری میکند که باید دلیل اهدا باشد.
غریبتر آنکه برخی نامها تقریباً به مهمانان دائمی مراسم اهدا تبدیل شدهاند. چهرههای مشخصی از صحنهای به صحنه دیگر، از جشنوارهای به جشنواره دیگر، سال به سال، سپرهای همان را دریافت میکنند و عبارات همان را میشنوند، گویی خلاقیت آنقدر تنگ شده که در همین نامها محصور شده است. آیا ممکن است یک نفر هر سال، در مراسمهای پیدرپی، «مهمترین اهداشده» باشد، بدون اینکه پرسشی درباره فضایی که باید به چهرهها و تجربیات جدید داده شود، برانگیخته شود؟ اهدا باید دروازه را برای دستاوردهایی که شایسته نور هستند باز کند، نه اینکه نور را دوباره بر کسانی توزیع کند که از پیش در آن زندگی میکنند.
هنرمند جوانی اثری برجسته ارائه داده اما کسی به او توجه نکرده است. نویسندهای پروژهای واقعی دارد، اما شبکهای از روابط را ندارد که او را به صحنه برساند. پژوهشگری، کارگردانی یا موسیقیدانی در سایه کار میکند و شاید شایستهتر از نامهایی باشد که عادت کردهاند صحنه را تسخیر کنند. اما وقتی محسوبیت بخشی از مکانیزم انتخاب میشود، پرسش دیگر «چه کسی شایسته است؟» نیست، بلکه گاه «چه کسی را میشناسیم؟»، «چه کسی را میخواهیم راضی کنیم؟» و «چه کسی باید حاضر باشد؟» میشود. و در اینجا اهدا مهمترین دارایی خود را از دست میدهد: عدالت نمادین. اهدا، حتی اگر پول یا مقامی به صاحبش ندهد، به او شناسایی میبخشد. و شناسایی وقتی بدون شایستگی داده شود، از ارزش معنوی به تعارف عمومی تبدیل میشود و ممکن است برای کسی که واقعاً شایسته است، بخشی از ارزش خود را از دست بدهد.
شاید آنچه ابهام صحنه را بیشتر میکند، زبان به کار رفته در توصیف اهداشدهها باشد. کلمه «عبقری» آنقدر آسان شده که ترسناک است. «خلاق» دیگر لزوماً صاحب تجربهای متمایز نیست. و «بزرگ» ممکن است صرفاً صفتی باشد که به نام افزوده میشود چون مراسم به فرمولاسیون جشنوار نیاز دارد. اما چه میشود وقتی وصف «استثنایی» را به همه میدهیم؟ مفهوم استثنا را لغو میکنیم. وقتی همه «پیشگام» هستند، دیگر مشخص نیست چه کسی واقعاً راه را باز کرده است. و وقتی هر صاحب شهرتی «افسانه» میشود، افسانه به القابی قابل توزیع تبدیل میشود. و وقتی کلمات بزرگ را بدون حساب و کتاب میدهیم، به اندازهای که ارزش اهداشده را بالا میبریم، ارزش کلمه را پایین میآوریم. زبان نیز به عدالت نیاز دارد. و اهدا به شجاعتی نیاز دارد که به نهاد اهداکننده اجازه دهد بگوید: این فرد اکنون شایسته است، و این فرد هنوز شایسته نیست. زیرا ندادن اهدا اهانت نیست، همانطور که اهدا تعارفی اجباری نیست.
لازم نیست جلوی جشنوارهها را در جشن گرفتن بگیریم، یا ارزش افرادی را که عمرشان را در هنر، فرهنگ و خلاقیت سپری کردهاند کم بدانیم. لازم است معنای اهدا را بازگردانیم و سپر را نتیجهای از مسیر بدانیم، نه ابزاری برای ساخت تصویر یا ساخت ستارهای از خلاء. از حق صاحبان مسیرهای طولانی است که از آنان جشن گرفته شود، اما از حق نسلهای جدید نیز است که جایی در نور بیابند. از حق کسی است که نام بزرگی دارد که اهدا شود، اما عادلانه نیست که نام بزرگ مانعی در برابر هر نامی باشد که هنوز فرصت نداشته است.
شاید امروز به جشنوارههایی با تعداد کمتر اما ارزش بیشتر، به کمیتههایی مستقلتر، به معیارهایی شفافتر، و به فضاهای گستردهتری برای نامهایی نیاز داشته باشیم که روابط کافی برای رسیدن به صحنه ندارند. ما، پیش از هر چیز، نیاز داریم کمی از ستایش دست برداریم. هنر با فراوانی ستایش بزرگ نمیشود، فرهنگ با فراوانی سپرها پیشرفت نمیکند، و خلاق واقعی نیاز ندارد هر سال «عبقری» نامیده شود تا عبقریاش اثبات شود. آثارش این کار را میکنند. زمان این کار را میکند. و حافظه این کار را میکند. اما وظیفه اهدا این است که ارزش را کشف کند و از آن جشن بگیرد، نه اینکه آن را با تعارف بسازد. پس نه هر کسی که بر صحنه رفت شایسته سپر است، نه هر کسی که سپری را حمل کرد ستون شد، و نه هر کسی که بارها اهدا شد ارزشمندتر شد. و گاه، بهترین کاری که یک جشنواره اهدا میتواند انجام دهد این است که پیش از توزیع سپرها از خود بپرسد: آیا ما خلاق را اهدا میکنیم چون خلاق بوده است... یا او را اهدا میکنیم چون به حضورش بر صحنه عادت کردهایم؟
