رنگهای دروغ
میدانیم که دروغ رنگها دارد... بله، رنگها دارد... رنگی برای محافظت... رنگی برای نجات... رنگی برای «پوشاندن»... رنگی برای آراستن... رنگی برای فرار... رنگی برای برانگیختن ترحم... رنگی برای توجیه... رنگی برای دستکاری... رنگی برای منافع شخصی... رنگی برای انتقام... رنگی برای پنهان کردن کاستیها... رنگی برای شهادت زور... رنگی برای ساختن تصویری درخشان... و رنگی خطرناکتر از همهی اینها... وقتی دروغ از ابزاری که انسان از آن استفاده میکند، به شیوهای تبدیل شود که با آن زندگی میکند. یکی از آنها به من شکایت کرد از آن فریبکاری... چقدر دروغ میگفت... و من میخندیدم و میدانستم که بازیگوش است... با این حال، نادیده میگرفتم... خودم را احمق نشان میدادم... و ضعفش را حس میکردم، پس به او میدادم آنچه میخواست...! در اینجا متوقف شدم... دروغگویی بیمارگونه، همانطور که او توصیف کرد... ضعف در اوج... حیلهگری، همانطور که ما آن را نام میبریم... گره خورده به فرصتطلبی، جاهطلبی و بهرهکشی... همهی اینها برای چه؟ برای یک ایدهی احمقانه در سرهایشان که با آن چیزی را به دست میآورند... «واو» از دیدگاه آنها! چگونه آن را با قیمتی ناچیز، که تنها حیلهی آنهاست، میگیرند... و متأسفانه، چیزی که دروغگو درک نمیکند این است که آشکار شدن دروغش همیشه لحظهی سقوطش نیست؛ گاهی خیلی زود آن را کشف میکنیم و فقط اجازه میدهیم ادامه دهد تا ببینیم تا کجا میتواند پیش برود. و در اینجاست که پارادوکس وجود دارد... او فکر میکند باهوشتر است چون توانسته چیزی را بگیرد، در حالی که طرف مقابل باهوشتر بوده چون متوجه شده، سکوت کرده و با آگاهی، نه با غفلت، داده است. تفاوتی عمیق بین اینها وجود دارد: اینکه موفق شوی مرا فریب دهی، و اینکه تلاش تو را کشف کنم و تصمیم بگیرم تو را در موقعیت نامطلوب قرار ندهم. و بین اینها: اینکه باور کنی من به تو ایمان آوردهام، و اینکه در دروغ تو ضعفی دیدم که مرا بر آن داشت از افشای تو خودداری کنم. هر کسی که سکوت میکند، فریبخورده نیست و هر کسی که میدهد، مورد سوءاستفاده قرار نگرفته و هر کسی که دروغ تو را رد میکند، آن را ندیده نیست... ما کاری میکنیم که میخواهیم، بهدلیل هدفی در دل یعقوب، بهشکلی که به ذهنت هم نمیرسد، تو هم... و همانطور که یوسف آن را در دل خود پنهان کرد و به آنها نشان نداد... ما نیز تا جایی که میتوانیم آن را پنهان میکنیم، با نیت اصلاح، نه یاری به ادامهی گناه. ما دروغ را از اولین ناهماهنگی، از تناقض کوچک، از اغراق غیرضروری، از جزئیاتی که بدون پرسش اضافه میشوند، و از آن تلاشهای مفرط برای قانع کردن تو به چیزی که اصلاً نیازی به اثبات ندارد، و گاهی از لغزشهای زبان، از آن کسری از ثانیه که چهره تغییر میکند یا پلکها بهسرعت میرقصند یا لحن صدا ناگهان عوض میشود یا پاسخ سریعتر از حد معمول میآید یا دفاعی که هیچکس او را به آن متهم نکرده، درک میکنیم. اما ما ترجیح میدهیم خودمان را احمق نشان دهیم، بله... و خودمان را احمق نشان دادن در اینجا احمق بودن نیست... این فضایی است برای تو تا انتخاب کنی... یا به صداقتت بازگردی یا بیشتر به خودت آسیب بزنی. و فکر میکنم این بیشترین چیزی است که دستکاریکنندگان آن را درک نمیکنند... آنها تصور میکنند هر بار که حیلهشان بدون مشکل رد میشود، یک امتیاز هوشمندی برای آنها محسوب میشود... و نمیدانند که شاید آن یک امتیاز کسرشده از اعتبارشان در چشم کسی باشد که مقابلشان نشسته است. بار بعد از بار... تا روزی که دیگر چیزی باقی نماند که ارزش مواجهه داشته باشد. پس دروغ، ارزش صاحبش را بهتدریج میدزدد... و تکرار تجاوز، نعمت پوشش را از پنهانها میدزدد. و بیشترین رنگهای دروغ که ترحمبرانگیز است، آنهایی هستند که به منافع شخصی گره خوردهاند... وقتی انسان به شکارچی فرصت تبدیل میشود... اینجا داستانی میسازد... و آنجا احساسات را تحریک میکند... و در اینجا نقش قربانی را بازی میکند و در آنجا نیازمند و در سومین مورد عاشق و در چهارمین مورد وفادار... نه بهخاطر اینکه او همهی اینهاست... او از هر کسی چیز متفاوتی نیاز دارد... او روابط نمیسازد... درها میسازد. به انسانها بهعنوان واسطهها نگاه میکند... از اینکس چه میگیرم؟ و از آنکس به کجا میرسم؟ و از سومین چه به من میدهد؟ و کدام نسخه از خودم باید برای هرکدام نشان دهم تا به خواستهام برسم؟ و دردناک این است که صاحبش ممکن است هر بار که یکی از حیلههایش موفق شد، احساس شور و شوق کند... تا قلبش بهمعنای واقعی کلمه بمیرد... و گویی پیروزی بزرگی کسب کرده و چیزی را با قیمتی ناچیز گرفته، بدون آنکه بداند از کرامت خود پرداخت کرده است. و این دقیقاً ذهنیت فقر است که ربطی به پول ندارد... اینکه سود را در چیزی ببینی که توانستی بگیری و زیان را در شیوهای نبینی که مجبور شدی به آن سقوط کنی تا آن را بگیری. پس انسان سرشار نیازی ندارد که حیله کند تا به او بدهند... جایگاهش را با داستان استجاده نمیکند و توجه را با دروغ نمیدزدد و برای خود ارزشی توهمی نمیسازد و بر اساس آنچه میخواهد بگیرد، رنگ عوض نمیکند. اما گرسنه... حتی اگر دستهایش پر باشد، همچنان به آنچه در دست دیگران است نگاه میکند... و راضی است که به او صدقه بدهند. بنابراین، دروغ اعلامیهی غیرمستقیمی است برای ناتوانی صاحبش در رسیدن به آنچه میخواهد با شخصیت واقعیاش... و گویی بدون آنکه بداند به تو میگوید: من همانطور که هستم، نمیبینم که کافی باشم تا به خواستهام برسم، بنابراین نسخهی دیگری از خودم میسازم. و صداقت به شجاعت نیاز دارد... چون با آن همانطور که هستی ظاهر میشوی و همانطور که هستی درخواست میکنی و احتمال شنیدن «نه» را تحمل میکنی. اما حیلهگری به دنبال راهی پشتی است که از مسئولیت مواجهه عبور نکند. و تا چه حد مجبور شد از خود کوچک شود تا باور کند که این حیلهی کوچک تنها راه او برای گرفتن چیزی است که اگر صادقانه درخواست میکرد، به دست میآورد. خندهدار واقعاً این است که بعضی از چیزهایی که مردم برای به دست آوردن آنها دروغ میگویند، اگر فقط درخواست میکردند و شایستگیشان را داشتند، با عشق به آنها میدادیم... اما آنها حیله را انتخاب کردند... پس چیز را گرفتند و جایگاهشان را از دست دادند. و این معاملهای است که فقط کسی آن را میبندد که ارزش چیزها را نمیداند... یا عمداً به آسیب زدن میپردازد. و اما خطرناکترین رنگ دروغ این است که انسان آنقدر دروغ بگوید تا خودش به آن باور کند... و آن موضوع دیگری است. و من همهی دروغها را نفرت نمیکنم... چون همهی ما مجبوریم به آن... و زیر «مجبور» ده خط میکشم. چرا؟ چون از آنها توری است... و از آنها چیزی که برای دفع ضرر گفته میشود... و از آنها چیزی که با آن ماءوجه حفظ میشود... و از آنها چیزی که به آن پناه میبریم چون حقیقت در لحظهای ممکن است سختتر از آن باشد که همانطور که هست گفته شود. و هر کسی که بگوید در زندگیاش دروغ نگفته، دروغگو است... و کدامیک از ما معصوم است؟ کدام مادر با دروغ از پسرش دفاع نکرده است؟ و کدامیک از ما غم را پنهان نکرده و نگفته «من خوبم» تا کسی که دوستش دارد نگران نشود؟ و کدامیک از ما برای اینکه خاطر کسی را نشکند، مهربانی نکرده است؟ و کدامیک از ما برای اینکه رازی را که حق پرسنده نمیداند، فاش نکند، از پرسش فرار نکرده است؟ و کدامیک از ما به کودک چیزی کامل نگفته، رحمت به سن کوچکش؟ و کدامیک از ما حقیقتی را در مجلس قورت نداده، چون گفتنش شعلهی فتنهای بیدلیل را روشن میکند؟ ما در دنیایی زندگی نمیکنیم که بتوانیم همیشه همانطور که میخواهیم، پاک و پرهیزگار باشیم. حتی سکوت گاهی نصف راهحل است و توری نصف نجات و مهربانی ممکن است چیزی از دروغ داشته باشد و پنهان کردن برخی حقایق خیانت به کسی که مقابلت نشسته نیست. پس مشکل ما با دروغ نیست، مشکل ما با انگیزهی پشت آن است. بعضی دروغ میگویند تا محافظت کنند و بعضی دروغ میگویند تا آسیب بزنند... بعضی دروغ میگویند تا پنهان کنند و بعضی دروغ میگویند تا دیگران را فاش کنند و خودشان را پنهان کنند... بعضی دروغ میگویند چون ترسیدهاند و بعضی دروغ میگویند چون طمع دارند... بعضی یکبار دروغ میگویند تا از یک بنبست نجات یابند و بعضی اصلاً بنبستها را میسازند و سپس بر آنها دروغهای بیشتری میسازند... و بعضی توری میکنند تا تو را مجروح نکنند و بعضی دستکاری میکنند تا از تو بهره ببرند. و اینطور رنگهای دروغ... و واحدهای اندازهگیریشان... چرا گفته شد و چه کسی باید هزینهی آن را بپردازد؟ و دروغ مادری که سعی میکند نوزادش را محافظت کند با دروغ فرصتطلبی که میخواهد به جیب تو یا جایگاهت یا احساساتت برسد، یکسان نیست... و دروغ انسانی که دردش را پنهان کرده تا تو را با آن بار نگیرد با دروغ کسی که حقیقت را پنهان کرده چون میداند اگر آن را بدانی، چیزی که میخواهد به او نمیدهی، یکسان نیست. اولی ممکن است پشت آن ترس یا رحمت یا ضعف انسانی باشد که آن را درک میکنیم... اما دومی پشت آن محاسبه است. و در اینجاست که مشکل دروغ آغاز میشود، وقتی دیگر خروجی نباشد، بلکه ورودی شود... ورودی به تو... به اعتماد تو... به چیزی که صاحبش با قطعیت میداند اگر با چهرهی آخرش و نیت واقعیاش به تو بیاید، ممکن است از دست بدهد یا محروم شود. در آنجا، ما دیگر در مقابل کسی نیستیم که مجبور به دروغ شده است... ما در مقابل کسی هستیم که دروغ را ابزاری برای رسیدن انتخاب کرده است. و تفاوت بین این دو برای من عمیق است، چون اولی با دروغ از موقعیتی فرار کرده، اما دومی با دروغ به تو آمده و قصد دارد تو را فریب دهد. و بیشترین چیزی که در رنگهای دروغ من را میترساند، سیاهی آن است... آن رنگی که در ابتدا بسیار بیگناه به نظر میرسد، تا کشف کنی که صاحبش نه فقط برای فریب دادن و کشاندن تو، بلکه نیتش را پنهان میکرد. پس چرا توبه نمیکنیم؟
