وقتی پستها به غنیمت تبدیل میشوند
این تنها داستان لیبی نیست و مشکل یک نظام خاص نیز نیست، بلکه یکی از بزرگترین فاجعههایی است که جهان عرب را در بر گرفت؛ زمانی که دولت از نهادی برای خدمت به شهروند به ابزاری برای قدرت و نفوذ تبدیل شد و پستهای دولتی از امانت به غنیمت بدل گشتند. لیبی شاید بهترین مثال برای این امر باشد. پس از تغییر نظام در لیبی، شاهد بودیم که چگونه انقلاب برای برخی از شرکتکنندگان در آن به دروازهای برای کسب ثروت و نفوذ تبدیل شد، چگونه میلیاردها دلار تحت عناوین مختلف هزینه شد، چگونه تشکیلات مسلح ظهور کردند و سپس مجالس و نهادهای سیاسی یکی پس از دیگری شکل گرفتند. شاهد بودیم افرادی که از میان مردم عادی و دارای مشاغل ساده وارد عرصه سیاست شدند، اما برخی از آنها با ثروتها، املاک، خودروها و سرمایهگذاریهایی خارج شدند که با داراییهایشان پیش از تصدی مسئولیت همخوانی نداشت. در اینجا من درباره همه لیبیاییها یا همه مسئولان صحبت نمیکنم و همه را به فساد متهم نمیکنم. اما لیبی نمونهای آشکار از پرسشی بزرگتر از خود لیبی ارائه میدهد: چگونه پستهای عمومی در برخی کشورهای عربی از امانتی برای خدمت به میهن به ابزاری برای ثروتاندوزی و نفوذ تبدیل شدند؟
حقیقت آن است که ریشههای این فاجعه بسیار کهنتر از لیبی است. از دیدگاه من، ۲۳ تیر ۱۳۳۱ (۲۳ ژوئیه ۱۹۵۲) نقطه عطفی در تاریخ معاصر عرب و نقطه آغاز الگویی سیاسی-نظامی بود که پس از آن در تعدادی از کشورهای عربی گسترش یافت؛ الگویی مبتنی بر کودتاها، حکومت فردی و جمهوریهایی که شعارهای آزادی، عدالت و وحدت را برمیافراشتند، اما در بسیاری از موارد منجر به تضعیف نهادهای دولتی و اولویتبخشی به وفاداری به حاکم، حزب و ارتش به جای دولت قانونمدار شد. سپس کودتاها تکرار شدند، پادشاهیها در کشورهای عربی سقوط کردند و نظامهایی ظهور کردند که شعارهای ملیگرایی، سوسیالیسم، انقلاب و آزادی را سرلوحه کار خود قرار داده بودند. اما نتیجه در بسیاری از موارد چه بود؟ نهادهای دولتی فلج شدند، زندگی سیاسی تضعیف شد، چرخش واقعی قدرت از بین رفت، وفاداری بر شایستهمندی مقدم شد، اموال عمومی به منبع نفوذ تبدیل گردید و برای برخی، رسیدن به پستهای دولتی کوتاهترین راه به ثروت شد.
سپس بزرگترین فاجعه رخ داد: هرگاه نظامی سقوط میکرد، نهادهای قویای برای پر کردن خلأ وجود نداشت؛ در نتیجه، نظام سقوط کرد و دولت نیز با آن فروپاشید. اینگونه برخی از ملتها دو بار بهای تغییر را پرداختند؛ یک بار به دلیل استبداد و بار دیگر به دلیل آشوبی که پس از سقوط آن پدید آمد. در مقابل، نمونههای عربی پادشاهی را میبینیم که تا حدی از تداوم دولت، نهادهای آن و ثباتش محافظت کرده و توانستهاند سطوح قابلتوجهی از امنیت، آبادانی و توسعه را تحقق بخشند، مانند مراکش، اردن و کشورهای خلیج فارس. این به معنای آن نیست که پادشاهیها بدون خطا هستند یا همه جمهوریها شکستخوردهاند، اما حق داریم این پرسش تاریخی را با شجاعت مطرح کنیم: آیا سرنگونی پادشاهیها و ساختن نظامهای جمهوری نظامی، راه درست برای ساختن دولت عربی بود؟ یا اینکه مشکل حاکم را با مشکل نظام جایگزین کردیم، استبداد را با آشوب، دولت را با نهاد حزبی یا نظامی و خدمت به میهن را با رقابت بر سر غنیمت؟
لیبی ریشه مشکل نیست؛ لیبی یکی از نتایج یک مشکل بزرگتر عربی است. راهحل نه بازگشت به گذشته است و نه تقدیس هر نظامی، بلکه در ساختن دولتی مبتنی بر نهادها، قانون، پاسخگویی، شفافیت و چرخش واقعی قدرت است؛ دولتی که در آن پستها تکلیف باشند نه تشریف، اموال عمومی امانت باشند نه غنیمت و سیاست خدمت باشد نه تجارت. زیرا بزرگترین فاجعهای که جهان عرب را در بر گرفت، تنها استبداد برخی حاکمان نبود، بلکه این بود که پس از رفتن آنها، دولتی که مانع بازگشت استبداد و فساد شود، هنوز ساخته نشده است.
۲۳ تیر ۱۳۳۱ (۲۳ ژوئیه ۱۹۵۲) تنها یک روز در تاریخ مصر نبود، بلکه نقطه عطف بزرگی در تاریخ عرب بود. امروز و پس از بیش از هفتاد سال تجربه، حق داریم آن تاریخ را دور از تقدیس و شعارها بازخوانی کنیم؛ نه برای سرزنش گذشته، بلکه برای شناخت حقیقت: عربها چه سودی بردند؟ چه زیانی دیدند؟ و آیا بهایی که ملتها پرداختند، شایسته همه آنچه رخ داد بود؟
