آیا فارغالتحصیل دانشکده حقوق شرعی، جایگاهش تنها در مسجد است؟!
آیا ممکن است دانشجویی چهار سال یا بیشتر در دانشکده شریعت تحصیل کند و در فقه و اصول آن، قواعد فقهی، مقاصد شریعت و فقه مقارن تخصص یابد، اما پس از فارغالتحصیلی تنها انتظاری که از او میرود، تصدی سمتی در مسجد باشد و از بسیاری زمینههای دیگر محروم گردد؟ قطعاً هیچکس ارزش امام، خطیب یا مؤذن را دستکم نمیگیرد؛ این مشاغل شرافتمندانه هستند و جایگاه ویژهای دارند، اما مشکل زمانی آغاز میشود که فارغالتحصیل دانشکده شریعت را صرفاً به این مشاغل محدود کنیم، گویی سالها تحصیل و تخصص، هیچ راه دیگری را پیش روی او نمیگشاید. دانشکده شریعت تنها مؤسسهای برای تربیت ائمه مساجد نیست؛ این یک دانشکده دانشگاهی با برنامههای درسی و گرایشهای خاص خود است که فردی را تربیت میکند که دانش گستردهای از احکام شرعی، اصول استنباط، قواعد بنیانگذار فقه اسلامی، و همچنین مسائل معاملات، احوال شخصیه و سایر موضوعاتی دارد که ارتباط مستقیمی با قانون و قانونگذاری دارند. در اینجا این پرسش مطرح میشود: اگر فارغالتحصیل شریعت تنها برای مسجد مناسب است، چرا این رشتهها در دانشگاه تدریس میشوند؟ و چرا زمینههای دیگری متناسب با آموختههای او در پیش رویش نیست؟
در کویت، این مسئله اهمیت بیشتری دارد، زیرا شریعت اسلامی منبع اصلی قانونگذاری است. این بدان معناست که حضور متخصصان شریعت نباید صرفاً به مساجد محدود شود؛ بلکه طبیعی است که آنها نقشهایی در نهادهایی ایفا کنند که به تحقیقات شرعی، مطالعات حقوقی و قانونگذاری، فتاوی، احوال شخصیه و سایر حوزههایی نیاز دارند که درک عمیقی از شریعت و اصول آن را طلب میکنند. این بدان معنا نیست که فارغالتحصیل شریعت باید صرفاً به دلیل دریافت مدرک، قاضی یا وکیل شود؛ هر حرفه شرایط و تخصصهای خود را دارد. اما غیرمنطقی است که تمام درهای دیگر به بهانه تحصیل در رشته شریعت، به روی او بسته شود. این موضوع تنها به شغل مربوط نمیشود، بلکه به بهرهبرداری از سرمایه انسانی ملی نیز ارتباط دارد. وقتی دولت سالهای طولانی را صرف آموزش دانشجویان دانشگاهی میکند، طبیعی است که به دنبال بهترین روشها برای استفاده از دانش و تخصص آنها باشد، نه اینکه آنها را صرفاً به یک حوزه محدود کند، صرفنظر از تواناییها و شایستگیهایشان. در واقع، تلفیق مطالعات شرعی و حقوقی میتواند کارآمدی متمایزی در زمینههای متعدد ایجاد کند؛ زیرا قانون در نهایت با متون، احکام و اصول سروکار دارد و شریعت اسلامی دارای ذخیره عظیمی از میراث فقهی و قانونی است که در طول قرنها شکل گرفته است.
بنابراین، خواسته اصلی لغو یا تقلیل از جایگاه مشاغل مساجد نیست، بلکه اصلاح نگرش نسبت به فارغالتحصیلان شریعت است. همانطور که نمیگوییم فارغالتحصیل حقوق تنها برای وکالت مناسب است یا فارغالتحصیل اقتصاد نمیتواند جز در حسابداری کار کند، غیرمنطقی است که بگوییم فارغالتحصیل شریعت تنها مکانی برای خدمت ندارد جز مسجد. مسجد یکی از عرصههایی است که فارغالتحصیل شریعت میتواند در آن خدمت کند، اما تنها عرصه نیست. اصل بر این است که مدرک دانشگاهی دریچهای به سوی فرصتها باشد، نه دلیلی برای بستن آنها. فارغالتحصیل شریعت علمی آموخته که با قانونگذاری، حقوق، جامعه، خانواده و معاملات مرتبط است و حق دارد فرصتهای شغلی متناسب با دانش و شایستگیهایش را، مطابق با قوانین و شرایط جاری در کشور، بیابد. در نهایت، این مسئله دفاع صرف از فارغالتحصیلان شریعت نیست، بلکه دعوتی است به استفاده صحیح از رشتههای دانشگاهی. اگر به اهمیت آموزش و تخصص باور داریم، باید بپذیریم که فارغالتحصیل شریعت نیز قادر است در بیش از یک حوزه به خدمت میهن خود بپردازد. مسجد زیباترین مکان برای فارغالتحصیل شریعت است، اما تنها مکان او نیست.
