تجمع‌ها شما را می‌خندانند

تشویق و خنده: وقتی ترس از یک ایده به حکمت عامیانه‌ای کاذب تبدیل می‌شود که در فضای مناظره تکرار می‌شود، عبارتی به شکل طلسمی آماده درآمده که برخی از مخالفان نوسازی هرگاه ایده‌ای متفاوت، قرائتی نو یا دیدگاهی که میراث را به پرسش می‌کشد ظهور یابد، با آن دست تکان می‌دهند: «آیا کسانی که برایت تشویق می‌کنند، در واقع به تو می‌خندند؟» این جمله با اعتمادبه‌نفس پیروزانگان گفته می‌شود، گویی قانونی اجتماعی کشف‌شده یا حقیقتی انسانی است که جای بحث ندارد؛ اما در ذاتش تنها تلاشی است برای اعدامِ ایده از طریق زیر سوال بردن مخاطبان آن و سلب مشروعیت از آن، بدون ورود به بحث درباره‌اش. این استدلال نیست، بلکه فرار از استدلال است. وقتی انسان از مواجهه با ایده عاجز می‌شود، به حمله به شنوندگانش می‌پردازد؛ وقتی نتواند برهان را رد کند، به متفاعلات با خود خنجر می‌زند؛ و وقتی در متوقف کردن تغییر شکست می‌خورد، سعی می‌کند شک را در دل کسانی که به سوی او حرکت می‌کنند بکارد. تاریخ این پدیده را از آغاز تمدن‌ها شناخته است؛ هر ایده‌ی جدیدی ابتدا با تمسخر، سپس با مقاومت و بعد با تهمت مواجه می‌شود و پس از مدتی به بخشی از بدیهیات انسانی تبدیل می‌گردد. گفته می‌شود فیلسوف آرتور شوپنهاور جمله معروف خود را چنین بیان کرده است: «هر حقیقت از سه مرحله می‌گذرد: ابتدا از آن تمسخر می‌شود، سپس با خشونت مخالفت می‌گردد و در نهایت پذیرفته می‌شود، گویی بدیهی است.» این عبارت به یکی از پرکاربردترین سخنان در فلسفه تغییر فکری تبدیل شده است. اگر منطق صاحبان آن عبارت را بر تاریخ تطبیق دهیم، باید باور کنیم که کسانی که برای گالیلئو گالیله تشویق می‌کردند، در واقع از او تمسخر می‌کردند؛ و کسانی که دور افکار چارلز داروین جمع شدند، به او می‌خندیدند؛ و کسانی که از افکار ماندلا یا مارتین لوتر کینگ استقبال کردند، به آنچه می‌گفتند ایمان نداشتند! اما واقعیت دقیقاً عکس این را به ما می‌گوید. انسان عموماً نه از روی تمسخر تشویق می‌کند و نه همیشه با آگاهی مخالفت می‌ورزد. تشویق ممکن است اقرار باشد، ممکن است سپاسگزاری باشد و ممکن است کشف چیزی باشد که در اعماق نفس غایب بوده است. همچنین، رد کردن همیشه نشانه حکمت نیست و گاهی بیانگر ترسی عمیق از ناشناخته‌هاست. روان‌شناسان اجتماعی دریافته‌اند که گروه‌ها تمایل دارند از مألوف دفاع کنند، حتی وقتی شواهد قوی‌تری به نفع نوآوری وجود دارد. ذهن انسان دوست ندارد به راحتی بپذیرد که آنچه سال‌ها به آن باور داشته، نیاز به بازنگری دارد. به همین دلیل، ایده جدید بیشتر مانند تهدیدی برای هویت به نظر می‌رسد تا موضوعی برای بحث. از اینجا است که آن عبارات دفاعی سریع متولد می‌شوند؛ و حتی ممکن است یکی از ملائکه خود را موظف بداند که شما را از ملک مذهب یا گروه بیرون کند. این توصیف واقعیت نیست، بلکه تلاشی برای محافظت از یقین‌های کهنه در برابر پرسش‌های آینده است. جیامباتیستا ویکو، فیلسوف ایتالیایی، معتقد بود جوامع از طریق مراحل متوالی تکامل می‌یابند و تاریخ خود را به صورت دایره‌ای تکرار نمی‌کند، بلکه در مسیری مارپیچ حرکت می‌کند که جدید را از انباشت تجربه انسانی می‌سازد. بنابراین، هر نسلی حق طبیعی خود را برای بازنگری، بازفهمی و بازخوانی دارد. ثبات مطلق نشانه صحت نیست، بلکه خود زندگی بر پایه تغییر استوار است. رودخانه در حالی که رودخانه است تجدید می‌شود و درخت در حالی که همان درخت است برگ‌هایش تغییر می‌کند و انسان در طول زندگی خود ده‌ها بار افکارش را تغییر می‌دهد و همان او باقی می‌ماند. جمود تنها ویژگی‌ای است که متعلق به زندگان نیست. از پارادوکس‌های عجیب این است که بسیاری از کسانی که تکرار می‌کنند: «کسانی که برایت تشویق می‌کنند، در واقع به تو می‌خندند»، فراموش می‌کنند که خود تاریخ تنها زنجیره‌ای طولانی از تشویق برای ایده‌هایی بوده که روزی دیوانگی محسوب می‌شدند. دموکراسی نوعی خیال‌پردازی بود، حقوق بشر تجملی فکری تلقی می‌شد، لغو برده‌کاری شورش علیه نظم طبیعی بود (همان‌طور که آن زمان گفته می‌شد) و آموزش زنان از نظر محافظه‌کاران فاجعه‌ای پیش‌بینی‌شده بود. سپس سال‌ها گذشت... و دیوانگی به عقل تبدیل شد. و شورش به قانون تبدیل شد. و غیرممکن به امری عادی تبدیل شد. بنابراین، سوال واقعی این نیست: آیا مردم برایت تشویق می‌کنند؟ یا: آیا با تو مخالفت می‌کنند؟ یا: آیا از تو تمسخر می‌کنند؟ سوال مهم‌تر این است: آیا ایده‌ی تو منطقی دارد که توانایی زیستن داشته باشد؟ ایده‌ها نه با تعداد تشویق‌کنندگان و نه با تعداد خشمگینان سنجیده می‌شوند، بلکه با توانایی آن‌ها برای مقاومت در برابر عقل و زمان سنجیده می‌شوند. تشویق و خنده با هم تنها صداهایی گذرا هستند. آنچه شایسته ماندن است باقی می‌ماند... و باد بقیه را می‌پراکند. پس چرا جملات بسیار کهنه‌ی خود را تغییر نمی‌دهید و بالغ‌تر نمی‌شوید؟