وقتی سالنهای درس دانشگاهی کافی نیست: بحثی در دانشگاه پرینستون درباره یادگیری مبتنی بر تجربه
در یکی از کارگاههایی که در دانشگاه پرینستون شرکت کردم، بحث مهمی درباره تفاوتهای میان آموزش سنتی و یادگیری مبتنی بر تجربه، و همچنین توانایی دانشگاهها برای گذار از صرفاً انتقال دانش به توانمندسازی دانشجویان برای آزمایش و بهکارگیری آنها در واقعیت، شکل گرفت. در این کارگاه اشاره کردم که آموزش سنتی و همچنین آموزش دیجیتال، هر دو ظرفیت بالایی برای انتقال دانش و محتوای علمی به طیف وسیعی از دانشجویان با انعطافپذیری بیشتر و هزینهای نسبتاً کمتر دارند. دانشجو میتواند در کلاس درس شرکت کند یا بهصورت الکترونیکی به تدریس گوش دهد، مواد علمی را مطالعه کند و نظریهها و مفاهیم پایه را درک نماید. اما پرسشی که مطرح کردم این بود: آیا صرفاً سخنرانیها، کتابها و صفحات نمایش برای تربیت دانشجویی که قادر به درک واقعیت و برخورد با مشکلات آن باشد کافی است؟ پاسخ من این بود که گونههایی از دانش و مهارتها را نمیتوان بهطور کامل از طریق نشستن در کلاس درس یا روبروی صفحه کامپیوتر کسب کرد؛ بلکه این امر نیازمند حضور در عرصه و تعامل مستقیم با مردم، نهادها و جوامع است. به عنوان مثال، پژوهشهای اجتماعی و نظرسنجیها را مطرح کردم، از جمله آنهایی که در دانشگاه انجام میدهیم؛ دانشجو ممکن است از نظر تئوری نحوه طراحی پرسشنامه، تدوین سوالات و انتخاب نمونه را بیاموزد، اما درک حقیقی کار پژوهشی تنها زمانی حاصل میشود که به عرصه برود، با افراد مورد مطالعه دیدار کند و ببیند چگونه مردم سوالات را به شیوههای مختلف تفسیر میکنند و چگونه محیط، فرهنگ و شرایط اجتماعی بر ماهیت پاسخها تأثیر میگذارد. تجربه میدانی جنبههایی را آشکار میسازد که همیشه در کتابها و سخنرانیها نمایان نیستند؛ از این رو، آزمونهای پیشنیاز در ساختار مراحل بعدی پژوهشهای میدانی حائز اهمیت هستند. من به شدت تحت تأثیر برخی از پژوهشگران دانشگاه کویت و دانشجویان دکتر غانم النجار قرار گرفتم، زمانی که درخواست کردند در یکی از پروژههای مشترک بین دانشگاههای پرینستون و کویت مشارکت کنند؛ پروژهای که نیازمند بازدید از منازل و جمعآوری دادهها بهصورت میدانی در کویت بود. این تجربه نمونهای عملی از چگونگی انتقال دانشجو یا پژوهشگر از دانش نظری به تعامل مستقیم با جامعه بود. با بازگشت به بحث، تجربه میدانی نیازمند زمان، منابع، نظارت و مشارکت با نهادهای جامعه است. برخی از این تجربیات ممکن است نیازمند سفر یا هزینههای اضافی باشند و همچنین فرصتهای یکسان برای همه دانشجویان یا دانشگاهها، بهویژه در محیطهای کممنبع، در دسترس نباشد. به همین دلیل، برخی دانشگاهها از جمله دانشگاه اردن، بر تقویت مشارکت دانشجویان در خدمات اجتماعی تمرکز کرده و آن را در برخی برنامهها به عنوان شرط فارغالتحصیلی قرار دادهاند؛ اقدامی که نشاندهنده آگاهی فزاینده درباره اهمیت پیوند دانشگاه با جامعه است. این موضوع میتواند بخشی از واکنش سخنران در کارگاه را توضیح دهد؛ وی تأکید کرد که یادگیری مبتنی بر تجربه لزوماً به معنای سفر همه دانشجویان یا شرکت در دورههای کارآموزی طولانیمدت خارج از دانشگاه نیست. تجربه میتواند یک پروژه کوتاهمدت با همکاری یک نهاد محلی، یک مأموریت پژوهشی در داخل جامعه، مطالعه موردی عملی، شبیهسازی یک مشکل واقعی، یا مشارکت در یک پروژه جمعی که چالشی واقعی را حل میکند، باشد. از برجستهترین نکات وی این بود که تجربه به تنهایی بهطور خودکار منجر به یادگیری نمیشود؛ تجربه نیازمند طراحی واضح، اهداف آموزشی مشخص و فرآیندی یکپارچه است که از آمادهسازی پیش از تجربه آغاز شده، با مشارکت واقعی ادامه مییابد و با تأمل، تحلیل و ارزیابی به پایان میرسد. در این مراحل، تجربه از یک فعالیت گذرا به یادگیری واقعی و عمیق تبدیل میشود. وی همچنین بر ضرورت تحقق عدالت در دسترسی به این فرصتها تأکید کرد، تا آموزش میدانی به امتیازی برای دانشجویان با توان مالی بیشتر یا دارای روابط قویتر تبدیل نشود. در اینجا مسئولیت دانشگاه در ارائه حمایتهای مالی، سازمانی و راهنمایی، ایجاد مشارکت با نهادهای جامعه و بخشهای عمومی و خصوصی، و ارائه الگوهای متنوع در داخل و خارج از محیط دانشگاه برجسته میشود. مهمترین نتیجه این بود که مسئله انتخاب بین آموزش سنتی و یادگیری مبتنی بر تجربه نیست، بلکه ایجاد تعادل متوازن میان هر دو است: کلاس درس دانش و مفاهیم را ارائه میدهد، عرصه امکان بهکارگیری و آزمایش را فراهم میکند، و تأمل تجربه را به یادگیری واقعی تبدیل میسازد. دانشگاهی که تنها به ارائه اطلاعات به دانشجو بسنده کند، ممکن است او را برای گذراندن آزمون و دریافت مدرک آماده کند، اما آمادگی او برای زندگی و کار را تضمین نمیکند. در مقابل، دانشگاهی که دانش را به کاربرد، آموزش را به واقعیت و دانشگاه را به جامعه پیوند دهد، نه تنها فارغالتحصیلانی با مدرک تحویل میدهد، بلکه افرادی تربیت میکند که درک عمیقتری از واقعیت دارند، توانایی بیشتری برای کار با دیگران، مواجهه با مشکلات پیچیده و اتخاذ تصمیمات دارند.
