خلیج فارس: میان حافظه تاریخ و قانون جهان نوین (۲-۲)

می‌توان تحول جایگاه شورای همکاری خلیج فارس را درک کرد؛ این شورا از چارچوبی برای هماهنگی منطقه‌ای میان کشورهای همسایه، به شریکی فعال در مسائل مرتبط با ثبات جهانی تبدیل شده است. این اتفاق ناگهانی رخ نداده، بلکه نتیجه‌ای از انباشت طولانی‌مدت ساخت نهادها، تقویت روابط بین‌الملل و درک این نکته است که امنیت خلیج فارس از امنیت جهان جدا نیست. همچنین، شراکت با اتحادیه اروپا حاوی پیام مهمی است؛ زیرا تأیید می‌کند که پایدارترین روابط بین‌المللی تنها بر اساس منافع اقتصادی استوار نیستند، بلکه بر پایه ارزش‌ها و اصولی شکل می‌گیرند که از این منافع محافظت می‌کنند. تجارت به بازارها نیاز دارد، اما پیش از آن، به راه‌های امن، قواعد پایدار و اعتماد متقابل نیازمند است. «منافع ممکن است کشورها را گرد هم آورد، اما اصولی هستند که شراکت‌ها را قادر می‌سازند تا آزمون زمان را پشت سر بگذارند.» از منظر تاریخی، این تحول ما را به حقیقتی بازمی‌گرداند که دریانوردان قرن‌هاست آن را می‌شناسند؛ یعنی شکوفایی بنادر از طریق کنترل دریا محقق نمی‌شود، بلکه از طریق تضمین باز بودن آن به دست می‌آید. شهرهای ساحلی خلیج فارس زمانی شکوفا بودند زیرا بخشی از یک شبکه ارتباطی گسترده بودند، نه به این دلیل که درهای خود را بر روی دیگران بسته بودند. و این همان پیامی است که تنگه هرمز امروز حمل می‌کند؛ او تنها یک گذرگاه انرژی نیست، بلکه امتدادی از حافظه دریایی طولانی است که با کشتی‌های تجاری قدیمی آغاز شد، با کشتی‌های مروارید و تجارت ادامه یافت و امروز به ناوگان‌های انرژی و کشتی‌های غول‌پیکری رسیده که اقتصاد جهانی را به هم پیوند می‌دهند. تفاوت میان گذشته و حال، در اهمیت راه نیست، بلکه در میزان وابستگی به آن است. در گذشته، کشتی‌ها یک بندر را به بندر دیگر متصل می‌کردند، اما امروز آن‌ها اقتصادها و قاره‌ها را به هم پیوند می‌دهند؛ بنابراین، حفظ امنیت آن به یک مسئولیت مشترک بین‌المللی تبدیل شده است. از این رو، بیانیه مشترک خلیج فارس و اروپا پیامی واضح ارسال می‌کند: حفاظت از آزادی کشتیرانی، دفاع از منافع لحظه‌ای نیست، بلکه دفاع از پایه‌ای تمدنی است که حرکت بشریت از زمانی که تجارت و دریا را شناخت، بر آن استوار بوده است. خوانش این صحنه از منظر تاریخ نشان می‌دهد که امنیت راه‌های دریایی هرگز مسئله‌ای مدرن و محدود به عصر انرژی نبوده است، بلکه همواره یکی از شرایط اساسی برای شکوفایی تمدن‌ها بوده است. کشورهایی که راه‌های امن برای تجارت داشتند، توانستند نفوذ خود را بسازند و شهرهایی که به دریا گشوده شدند، به کانون‌های دانش، تبادل و فرهنگ تبدیل شدند. به همین دلیل، تاریخ خلیج فارس در ذات خود، تاریخ یک راه است؛ راهی که تنها فضایی برای عبور کشتی‌ها نبود، بلکه فضایی بود که روابط میان انسان‌ها را پدید آورد، ایده‌ها را پیش از کالاها منتقل کرد و جوامع را پیش از آنکه بازارها را به هم پیوند دهد، به هم متصل ساخت. از این رو، اهمیت نگاه کردن به تنگه هرمز امروز به عنوان بخشی از این حافظه طولانی است. تنگه‌ای که کشتی‌های مدرن از آن عبور می‌کنند، امتداد همان راهی است که نسل‌های پیشین می‌شناختند، با تفاوت در ابزارها و محموله‌ها. دیروز، کشتی‌های بادبانی مروارید و کالاها را حمل می‌کردند و امروز، کشتی‌ها انرژی و تجارت را جابه‌جا می‌کنند، اما پیام یکی است: جهان برای ادامه حرکت به راه‌های پایدار نیاز دارد. و این همان جوهر تحولی است که بیانیه خلیج فارس و اروپا آشکار می‌سازد؛ امنیت خلیج فارس دیگر نه به عنوان یک موضوع منطقه‌ای جداگانه، بلکه به عنوان بخشی از امنیت نظام اقتصادی جهانی خوانده می‌شود. ثبات منطقه نه تنها به نفع کشورهای خلیج فارس است، بلکه به نفع هر کشوری است که به تجارت بین‌المللی، زنجیره‌های تأمین و جریان انرژی وابسته است. همچنین، این بیانیه حقیقت مهمی را بازتاب می‌دهد؛ جایگاه بین‌المللی تنها بر اساس منابعی که کشورها دارند ساخته نمی‌شود، بلکه بر اساس مسئولیتی است که در قبال ثبات جهانی ارائه می‌دهند. قدرت واقعی در توانایی مختل کردن راه نیست، بلکه در توانایی حفاظت از آن و تضمین باز ماندنش بر اساس قواعدی شفاف است که از همه محافظت کند. «قانون دریا را پاسداری نمی‌کند زیرا قدرت را به یک طرف می‌دهد، بلکه زیرا از قدرت جلوگیری می‌کند تا دیگران را از حق خود در استفاده از راه محروم سازد.» و این ایده است که حقوق دریایی بین‌المللی را به یکی از دستاوردهای مهم در تنظیم روابط میان کشورها تبدیل کرده است؛ زیرا دریاها را از فضایی که در آن قدرت‌ها با یکدیگر رقابت می‌کردند، به حوزه‌ای تبدیل کرد که توسط قواعدی اداره می‌شود که به دنبال ایجاد تعادل میان حاکمیت ملی و آزادی کشتیرانی بین‌المللی هستند. از این رو، رد هرگونه محدودیت غیرقانونی بر عبور و مرور در تنگه هرمز، تنها یک موضع سیاسی نیست، بلکه دفاع از یک اصل تاریخی و تمدنی است؛ اینکه راه‌هایی که جهان را به هم پیوند می‌دهند، نباید گروگان اختلافات باشند، زیرا بستن راه نه تنها به یک طرف آسیب می‌زند، بلکه به همه آسیب می‌رساند. و اگر خلیج فارس در طول تاریخ طولانی خود آموخته است که چگونه پلی میان تمدن‌ها باشد، نقش امروز او از حفاظت از تجارت به مشارکت در حفاظت از نظامی که تجارت بر آن استوار است، تحول یافته است. این جهشی است که منطقه را فراتر از یک موقعیت استراتژیک صرف تبدیل می‌کند؛ او شریکی در ساخت ثبات است. از کویتی که کشتی‌هایش زمانی به افق‌های دور می‌رفتند، تا کشورهای خلیج فارس که امروز از آزادی کشتیرانی و قواعد بین‌المللی دفاع می‌کنند، دریا همواره در هویت و پیام منطقه حاضر بوده است. حافظه دریایی از بین نرفته، بلکه از بادبان‌های کشتی‌ها به زبان قانون، نهادها و شراکت‌های بین‌المللی منتقل شده است. در نهایت، ارزش بیانیه خلیج فارس و اروپا تنها در کلماتی که در آن آمده نیست، بلکه در معنای عمیق‌تری است که حمل می‌کند: جهان، با وجود تغییر دوران‌ها، همچنان به همان حقیقتی وابسته است که دریانوردان قرن‌هاست می‌شناسند؛ اینکه راه امن، پایه شکوفایی است. تاریخ کسی را جاودانه نمی‌کند که تلاش کرده راه را تصاحب کند، بلکه کسی را جاودانه می‌سازد که درک کرده ارزش راه در باز ماندن آن برای همه است. و از خلیجی که زمانی راهی برای تمدن‌ها بود، تا جهانی که امروز به راه‌های دریایی خود وابسته است، پیام یکی باقی می‌ماند: حفاظت از کشتیرانی، حفاظت تنها از کشتی‌ها نیست، بلکه حفاظت از خودِ روند تمدن است. کشتی‌ها ممکن است تغییر کنند، کالاها دگرگون شوند و موازنه قدرت دستخوش تغییر گردد، اما حقیقتی که تغییر نمی‌کند این است که تمدن‌ها زمانی شکوفا می‌شوند که راه‌ها باز باشند، نه زمانی که بسته شوند، و تنها قانون است که می‌تواند دریا را به پلی برای زندگی تبدیل کند، نه میدان نبرد. خلیج فارس هرگز تنها راهی نبود که کشتی‌ها از آن عبور می‌کردند… بلکه راهی بود که خودِ تمدن از آن می‌گذشت.