عملی

صبح یا شبت بخیر، ای خواننده گرامی. می‌خواهم توجه، دقت و تمرکز خود را به من معطوف کنید؛ چرا که امروز اینجا هستم تا مفهوم «نویسنده» را به کتابخانه افکار شما بازگردانم. من درباره ادبیات به‌عنوان یک هنر، یا بلاغت صرفاً به‌عنوان یک ابزار با شما سخن نخواهم گفت، بلکه می‌خواهم نقش خود را به‌عنوان یک نویسنده برای شما روشن سازم. شاید من در میان برخی نویسندگان بزرگ، تازه‌کار به‌شمار بیایم یا رمان‌نویسی با اندازه و اعتبار مشخص نباشم، اما دوست دارم با آنچه نویسنده انجام می‌دهد آشنا باشید و نویسنده نیز بداند که چه وظایفی بر عهده دارد.

برای اینکه دیگر نویسندگان، صرف‌نظر از جایگاهشان، از من ناراحت نشوند، می‌خواهم به شما بگویم که نوشتن، از منظر شخصی نویسنده، پیش از آنکه عملی برای انتشار باشد، نوعی تخلیه هیجانی است. این حقیقتی است که نویسندگان به‌ندرت آن را اقرار می‌کنند. نوشتن وسیله‌ای درمانی برای صاحب آن است؛ گویی به روانپزشک مراجعه کرده، بر روی مبل دراز می‌کشد و غم‌ها و افکار درون خود را بیرون می‌ریزد. نویسنده آنچه در درون دارد را بر روی کاغذ یا «کیبورد» خالی می‌کند؛ آنچه احساس می‌کند، آنچه از زندگی درک می‌کند، یا حتی آنچه درباره آن تخیل می‌کند را می‌نویسد. و این همه زیباست... اما کافی نیست.

برخی نویسندگان گمان می‌کنند که خواننده مسئول تحمل بارهای روانی آن‌هاست. یکی هزار کلمه می‌نویسد، اما اگر از او بپرسید: «چه می‌خواستی بگویی؟»، خود نویسنده پیش از آنکه خوانده سردرگم شود، حیرت‌زده می‌شود. نویسنده استراحت کرده، اما خواننده خسته و درمانده خارج می‌شود! این نوشتن نیست، بلکه یک جلسه درمانی خصوصی است که بدون اجازه از دیگران دعوت شده‌اند. نویسنده واقعی تنها برای سبک شدن بار دوش خود نمی‌نویسد، بلکه می‌نویسد تا ارتباط برقرار کند. می‌نویسد زیرا ایده‌ای وجود دارد که شایسته است از ذهن او به ذهن دیگران و از قلب او به قلب‌های آن‌ها منتقل شود. می‌نویسد تا سوالی را بیدار کند، ترسی را آرام سازد، پنجره‌ای را بگشاید یا زاویه دید را تغییر دهد. اگر خواننده پس از پایان متن احساس کند که چیزی در درونش تکان خورده است، آنگاه نوشتن در انجام رسالت خود موفق بوده است. و حتی اگر نوشته‌ای برای سرگرمی خواننده باشد، نویسنده باید حداقل سرگرم‌کننده‌ای ماهر باشد، نه صرفاً تجاری.

به همین دلیل همواره می‌گویم: نویسنده باید بداند چه می‌نویسد، چرا می‌نویسد و برای چه کسی می‌نویسد. اگر دوست دارد آنچه نوشته را منتشر کند، باید با مردم تماس برقرار کند. اگر مثلاً فانتزی یا داستانی خیالی می‌نویسد، علاوه بر نقش سرگرم‌کنندگی‌اش به دلیل خیالی بودن، به تنهایی ادبیاتی خلق نمی‌کند که بدون ایده و ارائه‌ای متفاوت زنده بماند. ادبیات افق‌ها را می‌گشاید، درک جدیدی می‌کارد و به انسان می‌آموزد که خود و جهان را به شیوه‌ای متفاوت ببیند. اگر چنین نکند، نویسنده باید آن را برای خودش بنویسد و در این صورت به بهترین شکل هدف درمانی خود را محقق ساخته است.

و به عنوان تکمیل اطلاعاتتان، ای خوانندگان و نویسندگان عزیز، باید افزود که موضوعی وجود ندارد که قبلاً درباره آن نوشته نشده باشد، و ایده‌ای نیست که پیش از ما به ذهن انسان نرسیده باشد. بنابراین هیچ چیز جدیدی وجود ندارد، حتی در آنچه اکنون برای شما می‌نویسم. همیشه «نحوه ارائه» است که جدید است. چگونه ایده را به مردم برسانیم؟ چگونه آن را با هنر به آن‌ها عرضه کنیم، نه اینکه آن را بکشیم و بکشیم؟ و چگونه لباسی بر تن آن کنیم که مردم بفهمند، بدون اینکه از عمق آن بکاهیم؟ و شاید این یکی از دلایل کاهش مطالعه در برخی جوامع باشد. این موضوعی است که بارها با گروهی از روشنفکران و خوانندگان مورد بحث قرار داده‌ام. زیرا نویسنده از پایین آمدن به خیابان دست کشیده و به برج عاج خود صعود کرده است. او برای قشری اندک و خاص می‌نویسد، قشر بزرگ را فراموش می‌کند، منتظر تحسین بزرگان است و وجود اکثریت را نادیده می‌گیرد، و سپس بعداً تعجب می‌کنند که چرا مردم نمی‌خوانند؟ زیرا مردم خود را در متون نیافتند. آن‌ها نمایشی زبانی، جملات متورم و اصطلاحاتی یافتند که نیاز به مترجم داشتند، در حالی که زندگی در بیرون با زبانی ساده‌تر، اما صادقانه‌تر در جریان است.

به عنوان مثال، یکی از نویسندگان بزرگ جهان عرب و جهان، نجیب محفوظ، بود که برای خیابان می‌نوشت و به همین دلیل خیابان او را می‌خواند. او از فراز مردم نمی‌نوشت، بلکه از میان آن‌ها می‌نوشت. در کافه می‌نشست، به فروشنده، کارمند، راننده و زن خانه‌دار گوش می‌داد، و سپس آن‌ها را همان‌گونه که بودند می‌نوشت. او فرهنگ خود را بر آن‌ها تحمیل نمی‌کرد، بلکه به آن‌ها صدا می‌بخشید. به همین دلیل شخصیت‌های او تنها شخصیت‌های رمانی نبودند، بلکه چهره‌هایی بودند که ما می‌شناسیم و شاید هر روز کنارشان می‌نشینیم. او جایزه نوبل ادبیات را در حالی دریافت کرد که در کافه‌ای در یک محله مردمی نشسته بود، نه در کاخی دور از واقعیت. و من معتقدم که این نقش واقعی نویسنده است. نویسنده قلمی نیست که جوهر مصرف کند، یا ماشینی که کلمات تولید نماید. نویسنده چشمی است که آنچه مردم عادت به دیدن آن داشته‌اند و از دیدن آن دست کشیده‌اند، ببیند، و زبانی است که آنچه بسیاری ناتوان از بیان آن بوده‌اند، بیان کند. او صدایی است که از قلب جامعه دریافت می‌کند و سپس آن را شفاف‌تر به همان جامعه بازمی‌گرداند. او حقیقت را به دلیل آزاردهنده بودن پنهان نمی‌کند، و آن را به دلیل سخت‌گیرانه بودن زیبا جلوه نمی‌دهد، بلکه آن را عریان می‌سازد تا همه آن را همان‌گونه که هست ببینند. او تنها فرمان کشتی را در دست ندارد، بلکه به مسافران کمک می‌کند تا ببینند کشتی به کدام سمت می‌رود. بنابراین نویسنده از نظر من تنها درباره مردم نمی‌نویسد، بلکه با آن‌ها می‌نویسد. او حسی مشترک می‌سازد و به ما یادآوری می‌کند که ما افراد جداگانه نیستیم، بلکه مسافرانی در یک کشتی واحدیم. صندلی‌های ما ممکن است متفاوت باشد، اما دریا یکی است، طوفان یکی است، و رسیدن یا غرق شدن برای همه مشترک خواهد بود. اگر نویسنده موفق شود خواننده را به چنین مشارکت انسانی‌ای برساند، رسالت خود را پیش از پایان دادن به نوشته‌اش انجام داده است.

در نهایت، در مقالاتم در اینجا، تلاش می‌کنم عملی‌تر از آنکه نظریه‌پرداز باشم، عمل کنم. نمی‌خواهم سخنی به سخنان بیفزایم، یا جدلی به جدل‌ها. ما از متونی که همان‌طور که آغاز شده‌اند پایان می‌یابند و خواننده را در همان جایگاه قبلی رها می‌کنند، خسته شده‌ایم. متونی که با نظریه‌پردازی‌های ضعیف و بدون ارائه راه‌حل‌های عملی، مردم را آزار می‌دهند. من آرزو دارم که خواننده از هر مقاله با ایده‌ای خارج شود که بتواند آن را به کار گیرد، یا سوالی که ارزش جستجو برای پاسخ آن را داشته باشد، یا موقعیتی که او را وادار کند تا کمی بهتر از آنچه پیش از خواندن بود، باشد. و آنچه به نویسنده در انجام این رسالت یاری می‌رساند، خواننده‌ای است که تمرکز می‌کند؛ به همین دلیل در ابتدا از شما خواستم که تمرکز کنید. و کسی که نقد می‌کند، باید برای فهمیدن و ساختن باشد. زیرا کلمات به تنهایی اثری خلق نمی‌کنند، بلکه زمانی اثر می‌سازند که کسی آن‌ها را بفهمد و تلاش کند بر اساس آن‌ها عمل کند. و به خدا توکل می‌کنیم و از او یاری می‌جوییم.