پروژه عربی: میان تحقق و خیال
در روزهای اخیر، بحثهای فراوانی دربارهٔ «پروژه عربی» و اینکه آیا این پروژه قابلیت تحقق دارد یا صرفاً یک خیال است، مطرح شده است. این گفتگوها با جنگ غزه، جنگهای اول و دوم ایران، و در نهایت با انتصاب نبیل فهمی، چهرهای که به تعلق خانوادگی و شخصیاش به آرمانهای عربی معروف است، به عنوان دبیرکل جدید اتحادیه کشورهای عربی، جایگزین احمد ابوغیط، دوباره شتاب گرفت. این انتصاب، بحثها را دربارهٔ چارچوبی که حامیان پروژههای ملی عربی به دنبال آن هستند، مجدداً زنده کرد. حضور دبیرکلی که وزیر خارجه پیشین، سفیر و دیپلمات باتجربهای است و پسر اسماعیل فهمی، وزیر خارجه پیشین مصر (رحمهالله)، که به مواضع ضد صهیونیستی و مخالفت مشهورش با سفر آنور السادات، رئیسجمهور مرحوم مصر، به قدس شناخته میشود، برای حامیان این پروژهها مایه آرامش و امید است.
به نظر من، این تغییر در دبیرکل اتحادیه عرب، دروازهای را برای صحبت مجدد دربارهٔ پروژه عربی گشود تا این پروژه بتواند حمایت لازم را از سوی مجمع رسمی کشورهای عربی دریافت کند؛ حمایتی که نبیل فهمی میتواند آن را به رهبران برساند تا پروژه از یک رویا به واقعیتی ملموس تبدیل شود و نه صرفاً دودی در هوا. هرچند که پروژه عربی در نگاه برخی سیاستمداران ناامید در کشور ما، ممکن است صرفاً یک خیال باشد، اما تنها راه نجات ما از وضعیت ضعف، سستی و غیبت اراده عربی است که میتواند اعتبار منطقه ما را در برابر سه پروژه منطقهای دیگر بازگرداند: پروژه ایرانی، پروژه ترکیه و پروژه اسرائیلی؛ به علاوه پروژههای قدرتهای بزرگ برای سلطه و کنترل سرنوشت منطقه، از جمله طرح جدید ترامپ که بحرانها را تحریک میکند، غرامت میطلبد و تهدیدهایی را مطرح مینماید که فراتر از هر چیز ارزشمند و گرانبهایی است.
واقعیت کنونی منطقهای و بینالمللی، نیازمند همبستگی عربی، همکاری منطقهای و وحدت در موضعگیری و تصمیمگیری است تا از امنیت ملی و سرنوشت مشترک ما در برابر خطراتی که از هر سو تهدیدمان میکنند، محافظت شود. ما به خوبی میدانیم که مشکلات آب و مسئله مدیریت «تنگرها»، چه هرمز، چه بابالمندب و چه جبلالطارق، همگی در میان کشورهای عربی جریان دارند؛ برخی از طریق عبور از «بابالمندب» و برخی با شریکی غیرعربی، مانند «جبلالطارق» بین اسپانیا و مراکش، و «هرمز» بین عمان و ایران. این وضعیت، هم تنگرها و هم منابع آبی، به ویژه رود نیل که با نه کشور آفریقایی، از جمله دو کشور عربی، مرز آبی دارد، را تحت تأثیر قرار داده است. این کشورها با سلطه و کنترل برخی کشورهای بالادست بر آب، مانند اتیوپی و سد بزرگ نهضت رنسانس (رنسانس) و پیامدهای فاجعهبار آن بر شریان حیاتی مصر و سودان، دستوپنج نرم میکنند. همچنین، دو رود دجله و فرات که از ترکیه سرچشمه میگیرند و در سوریه و عراق به هم میپیوندند، به دلیل ساخت سدها توسط ترکیه در بالادست، بدون هیچ احترامی به کنوانسیونهای بینالمللی، منشور ملل متحد یا معاهدات دوجانبه، با کاهش سطح آب و افزایش هدررفت مواجه هستند.
در اینجا است که پروژه عربی باید از خواب غفلت بیدار شود، حتی اگر با ناکامیها یا تجربیات تاریخی شکستخورده روبرو شده باشد. زیرا این پروژه نباید لزوماً پروژهای برای وحدت کامل باشد، بلکه باید بیشتر پروژهای برای همکاری، یکپارچگی و وحدت هدف و موضع باشد، نه لزوماً وحدت سرزمینی که در آن ملیگراییهای قومی و منطقهای ذوب شوند و ویژگیهای خاص کشورهای ما را که از آنها محافظت میکنیم و از ادغام آنها با هر موجود دیگری، حتی اگر برادر عربی از نزدیک یا دور باشد، میترسیم، از بین ببرد.
پروژه عربی «غیر ادغامی» که به دنبال هنر ممکن است، همان چیزی است که دربارهاش صحبت میکنیم؛ پروژهای که میتوان با دقت صیغهبندی کرد تا حقوق کشورهای عضو را حفظ کند، از ویژگیهای خاص آنها محافظت نماید و بر عدم تعرض به منافع ملی آنها که به نظامهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی با تاریخ وجودی ریشهدار مرتبط است، تأکید ورزد؛ تاریخی که نمیتوان از آن چشمپوشی کرد، از ترسهایش غافل شد یا به آن تعرض نمود. پروژهای عربی که کاملاً در را بر روی این ترسها، به ویژه ترس از همکاریهایی که نباید هرگز به حد ادغام برسند و ممکن است منجر به از بین رفتن کشورهای کوچک «مهم» در قالب «دولتهای بزرگ» شود، و نیز از بین رفتن کنترل بر قلمرو به نفع وحدت منطقهای، میبندد.
سرنوشت ما این است که امتی گسترده باشیم، از «خلیج خروشان» تا «اقیانوس خروشان»، امتی که از چندین دریا، خلیج، ناهمواری، رودخانه و کوه عبور میکند و اقوامی با تاریخچههای خاص دارد، اگرچه «عربی» به عنوان ملیت فراگیر و حامی آنها، از ریشههای تاریخی دور تا حال حاضر «متردد» خود امتداد یافته است. پروژهای عربی که ثوابت ملی را بدون نادیده گرفتن منافع امت حفظ کند؛ وطنی بزرگ که وطنهای کوچک را در آغوش بگیرد، وجود آنها را حفظ کند، از آنها پاسداری نماید و در برابر طمعهای پروژههای منطقهای اقوام «همسایه بد» دیگر و همچنین آنهایی که با ناوگانهایشان برای تهدید و وعدههای خالی آمدهاند، از آنها دفاع کند؛ و خداوند نجاتدهنده است.
