عاقل رنج می‌برد

چندین بار دیده‌ایم که یک نظر، چون با نظر اکثریت مغایرت داشت، از بین رفت! عقل جمعی باعث می‌شود فرد در گروه حل شود تا جایی که از قضاوت مستقل خود دست بکشد. این مفهوم، از دیرباز با مطالعه رفتار توده‌ها گره خورده و از نخستین کسانی که به آن پرداختند، می‌توان به روان‌شناس فرانسوی، گوستاو لوبون، اشاره کرد؛ او معتقد بود فرد درون گروه ممکن است رفتاری متفاوت از شخصیت انفرادی‌اش از خود نشان دهد. خاطره‌ای را به یاد می‌آورم: معلمی در کلاس پرسشی مطرح کرد و دانش‌آموزی پاسخی درست داد، اما بیشتر هم‌کلاسی‌هایش با اطمینان به پاسخ نادرست روی آوردند. دانش‌آموز تردید کرد و سپس پاسخ خود را با جمع هماهنگ نمود، اما بعدها کشف کرد که از ابتدا درست گفته است. دانش او خطا نکرده بود، بلکه تحت فشار گروه شکست خورد. شعر عربی نیز به ارزش استقلال رأی هشدار داده و متنبی چنین سروده است: «عاقل در نعمت، به سبب عقلش شقی می‌شود و نادان در بدبختی، به سبب نادانی‌اش به نعمت می‌رسد.» عقل نعمتی است زمانی که صاحبش را به تفکر رهنمون شود، نه به تقلید. از نمونه‌های عقل جمعی می‌توان به هجوم مردم پشت شایعات، تقلید از رفتارهای رواج‌یافته بدون تأمل، یا قضاوت درباره افراد به این دلیل که اکثریت چنین کرده‌اند، اشاره کرد. در اینجا، خطا جمعی می‌شود؛ نه به این دلیل که درست است، بلکه به این دلیل که شایع است. آنچه مرا در این سبک از تفکر بیش از همه آزار می‌دهد، این است که به کثرت، سلطه بر حقیقت می‌بخشد و انسان را بیشتر از ترس از خطا کردن، از تفاوت‌نمایی می‌ترساند. بدین ترتیب، پرسش‌ها حاشیه‌نشین می‌شوند، نقد تضعیف می‌گردد و تصمیماتی گرفته می‌شود که ممکن است همه بعدها از آن پشیمان شوند. نکته‌ای روان‌شناختی: و شاید زیباترین نکته‌ای که بتوانیم با آن پایان دهیم این باشد که سلامت روانی و فکری از شجاعت پرسش آغاز می‌شود، نه از آسودگیِ تقلید؛ پس بکوش تا عقلت رهبر باورهایت باشد، نه پیرو صداهای دیگران.