شهرنشینی، تمدن و پایداری در قرآن
در بسیاری از آیاتی که کلمات «آیا تعقلون یا تعقلون»، «آیا میدانند یا میدانند»، «آیا تدبر میکنند یا تدبر میکنند»، «آیا بصیرت دارند یا بصیرت دارند»، «آیا تفکر میکنند یا تفکر میکنند» و سایر آیات و معانی مشابه را آورده است، همه آنها ما را به تفکر در مورد هر آنچه در قرآن آمده است، راهنمایی میکنند؛ چه در مورد امور بزرگ یا کوچک، ریشهدار یا گذرا، محکم یا متشابه، الهی یا کیهانی، مرتبط با زندگی یا امور خلقت و مخلوقات از نظر وجود یا معجزات درباره داستانها و عبرتهای ملل گذشته یا پادشاهیهای نابود شده یا آباد، در مورد غیب یا معلوم از نظر علم و معجزات احاطه بر آن، یا آفرینش کون و دقت تنظیم حرکت و سکون آن، در مورد ایمان و معانی و نیکیهای آن یا کفر و اشکال و بدیهای آن، یا در مورد ایمان و حقایق و ویژگیها و شاخهها و اجزای آن و فرعیهایش، درباره شریعت و نظام دولت و جامعه و خانواده یا زندگی فردی. بله، بیندیشید، تدبر کنید و تأمل نمایید در هر چیز پراکنده و جمعشده.
و شاید آنچه میخواهم به طور خلاصه در این مقاله بنویسم، جنبه خاصی است که امیدوارم روزی به تفصیل به آن بپردازم، و آن مربوط به آنچه در قرآن درباره شهرنشینی، تمدن و پایداری آمده است؛ اینها ستونهای محوری برای زندگی انسانی و تداوم آن در زمینی هستند که انسان به عنوان خلیفه در آن قرار گرفته و بار امانت را با تقدیر الهی یا ظلم انسانی «بر نفس» پذیرفته است، زمانی که از دستورات پروردگار و آفریدگارش، سبحانه و تعالی، خارج شود.
شهرنشینی به معنای تحول به زندگی شهری است با تمام معانی و اجزای تحول آن از زندگی کوچنشینی، مهاجرتها، سفرها و بادیهنشینی به ثبات و زندگی شهری با جوامع انسانی پایدار در روستاها، شهرها، کشورها و پادشاهیها، همانطور که در آمدن حضرت یعقوب (ع) و خانواده و فرزندانش به مصر، جایی که حضرت یوسف (ع) پادشاه بود، رخ داد.
اما تمدن به معنای تحول به زندگی نوساز است؛ تمدنی که همگام با زمان و مکان و تحولات آن باشد، چه از طریق توسعه عمران و صنعتسازی و تأمین نیازهای زندگی، یا توسعه نظام، قوانین و دستگاهها، یا نوسازی و توسعه معاملات، و تقویت و توسعه نظام ارزشهای اخلاقی و عاداتی که رفتار انسانی و تعاملات بینفردی را تنظیم میکنند، و وجود محدودیتهای فردی یا اجتماعی که آن را محدود میسازند، و پیگیری تحولات سبکهای زندگی بر اساس آنچه از تمدن یا شهرنشینی پیشرفته یا نوآورانه محقق میشود، و هر چیزی که به این موارد مرتبط باشد از معانی و اجزا.
اما پایداری به این معناست که درک کنیم که هر یک از شهرنشینی، تمدن، آبادانی و توسعه حالتی مستمر هستند و باید همچنان ادامه یابند، بلکه حفظ آنها و دستاوردها و بقای مخلوقات و حفظ ثوابت قوانین زندگی، همانطور که شب شب است و روز روز، و مانند آنها، و صیانت از طبیعت و حفظ شکل آن با توسعهای که در آن اختلال ایجاد نکند، بلکه حفظ زندگی با تمام جنبههای فطری صحیح آن برای انسان، حیوان، گیاه و جماد، امری بسیار مهم در تحقق غایت آبادانی و خلافت و تداوم زندگی و مخلوقات است، و به نحوی که سلامت آنها و اجزای آنها را حفظ کند، و همه، چه کسانی که اکنون وجود دارند و چه کسانی که بعداً خواهند آمد، و چه کسانی که ما آنها را درک کردهایم یا درباره آنها میدانیم یا نمیدانیم، بهرهمند شوند. وظیفه ما صیانت از آن و حفظ آن است، تا هر کسی که در وجود و زندگی باشد، از آن بهرهمند شود.
