توافق مکه... و آغاز معادله بازدارندگی جدید
توافقی وجود را دگرگون میکند و توافقی شیوهی اندیشیدن را تغییر میدهد. اگر قضاوت دربارهی نتایج توافق مکه برای دفاع مشترک میان پادشاهی عربی سعودی، ترکیه و پاکستان زودتر از موعد باشد، تقلیل از اهمیت آن نیز پیش از موعد است؛ زیرا تحولات بزرگ کامل آغاز نمیشوند، بلکه با یک ایده آغاز میگردند، سپس به یک پروژه تبدیل شده و در نهایت به واقعیت پیوند میخورند.
به باور من، این توافق نباید صرفاً بهعنوان یک پیمان نظامی مورد توجه قرار گیرد، بلکه باید بهعنوان آغازی بر تفکری نوین در زمینهی امنیت منطقهای دیده شود که بر پایهی ساختن معادلهای بازدارنده متکی بر تواناییهای کشورهای منطقه است؛ جهانی که در آن اتحادها دگرگون میشوند و موازنهی نیروها بازتعریف میگردد.
انتخاب مکهی مکرمه بهعنوان محل امضای توافق و سپس اقامهی نماز جمعهی سه رهبر کشور در مسجدالحرام، صرفاً یک جزئیات پروتکلی نبود؛ چرا که مکه شهری مانند سایر شهرها نیست، بلکه قبلهای است که قلبهای بیش از دو میلیارد مسلمان به سوی آن متوجه است. بنابراین، انتخاب آن پیامی فراتر از سیاست و در قلمرو وجدان اسلامی حمل میکند و به توافق بعدی معنوی میبخشد که سالنهای کنفرانس و بیانیههای رسمی قادر به اعطای آن نیستند.
آنچه این توافق متمایز میسازد، گردآوری سه پایهی متفاوت است که در کنار یکدیگر تکمیل میشوند: عربستان سعودی دارای وزن اقتصادی و سیاسی و جایگاهی معنوی است، افزون بر این که یکی از بزرگترین بودجههای دفاعی جهان را در اختیار دارد؛ ترکیه به یکی از کشورهای نوظهور برجسته در صنایع نظامی و فناوریهای دفاعی تبدیل شده است؛ و پاکستان نمایندهی وزن جمعیتی و نظامی است و تنها کشور اسلامی دارای توانایی بازدارندگی هستهای محسوب میشود. در استراتژی، قدرت از شباهت تواناییها ساخته نمیشود، بلکه از تکمیل آنها شکل میگیرد.
شاید برخی بپرسند: این توافق علیه چه کسی است؟ به باور من، پرسش دقیقتر این نیست که «علیه چه کسی؟»، بلکه «برای جلوگیری از چه چیزی؟» است؛ چرا که بازدارندگی به معنای جستوجوی جنگ نیست، بلکه به معنای جلوگیری از آن است. زمانی که هر طرفی درک کند که هزینهی تجاوز بسیار سنگین خواهد بود، صلح منطقیترین گزینه میشود.
این مفهوم جدیدی نیست؛ پس از جنگ جهانی دوم، جهان به دو بلوک ناتو و پیمان ورشو تقسیم شد. با وجود ادامهی جنگ سرد برای دههها، رویارویی نظامی مستقیم میان این دو قدرت رخ نداد، زیرا موازنهی بازدارندگی هزینهی جنگ را به اندازهای بالا برد که هیچیک از طرفین توان تحمل آن را نداشتند.
از این منظر میتوان توافق مکه را درک کرد؛ این توافق به دنبال رویارویی نیست، بلکه در پی ساختن قدرتی است که هر طرف را وادار کند هزار بار بیندیشد پیش از آنکه امنیت منطقه یا حاکمیت کشورهای آن را تهدید کند.
هیچ توافق دفاعی بر اساس آنچه در اسناد آن نوشته شده میسنجیده نمیشود، بلکه بر اساس آنچه پس از امضا بنا میشود ارزیابی میگردد؛ موفقیت واقعی زمانی آغاز میشود که بندها به نهادهای عملیاتی تبدیل شوند؛ از طریق ایجاد فرماندهی نظامی مشترک، پیوند دادن سیستمهای پدافند هوایی، تأسیس مراکز هشدار سریع، تبادل اطلاعات اطلاعاتی، انجام مانورهای دورهای و گسترش تولید نظامی مشترک.
یکپارچگی اقتصادی نیز به اندازهی همکاری نظامی حائز اهمیت است؛ چرا که قدرت نظامی پایدار به اقتصادی قوی نیاز دارد که بتواند آن را تأمین مالی کند و صنعتی پیشرفته که قادر به توسعهی آن باشد. هر پروژهی صنعتی یا فناوری مشترک، پیش از آنکه سرمایهگذاری اقتصادی باشد، سرمایهگذاری در امنیت منطقه محسوب میشود.
سه کشور مذکور سالانه مجموعاً حدود ۱۲۵ میلیارد دلار برای دفاع هزینه میکنند و اگر این هزینهها در چارچوب یک چشمانداز یکپارچهسازی هدایت شوند و نقشها به جای تکرار، توزیع گردند، قدرت حاصل بسیار فراتر از مجموع تواناییهای هر کشور بهطور جداگانه خواهد بود. منطقه به یک مسابقهی تسلیحاتی جدید نیاز ندارد، بلکه به مدیریت نیکوی امکانات موجود خود نیازمند است.
این توافق علیه کشور خاصی جهتگیری نشده است، اما پیامی روشن به هر کسی که در فکر تهدید امنیت منطقه باشد مخابره میکند.
در صدر نگرانیها، طرح برخی از چهرههای شاخص راستگرای اسرائیل، که در قدرت هستند، ایدههای توسعهطلبانهای مرتبط با آنچه به «اسرائیل بزرگ» معروف است، قرار دارد؛ طرحهایی که نگرانیهای مشروعی را در بسیاری از کشورهای منطقه ایجاد کرده و تفکر جدی درباره ساختارهای بازدارندگی توانمند برای حفاظت از حاکمیت و ثبات را ضروری میسازد.
در مقابل، نباید توافق به گونهای تعبیر شود که علیه ایران است، اگر ایران سیاست مداخله در امور کشورهای دیگر را بازنگری کند و از رویکرد صدور انقلاب بگذرد که آثار عمیقی در تعدادی از کشورهای عربی به جای گذاشته و سوریه نمونهای تراژیکتر از آن بوده است.
همچنین نمیتوان از نزدیک شدن استراتژیک هند و اسرائیل در زمینههای نظامی و فنی غافل شد، در حالی که رقابت تاریخی میان هند و پاکستان در جریان است و روابط اسرائیل با ترکیه و تعدادی از کشورهای عربی نیز با تنشهای مداوم روبروست. این عوامل، ساختن تعادل منطقهای را بیش از هر زمان دیگری مهم میسازد.
اگر این توافق موفقیتآمیز باشد، گسترش دایره آن تحلیلی طبیعی خواهد بود. پیوستن جمهوری عربی مصر، با توجه به وزن انسانی، نظامی و تاریخی خود، بعدی استراتژیک بسیار مهم به آن اضافه خواهد کرد. همچنین مشارکت کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس، عمق اقتصادی، سیاسی و دفاعی به آن بخشیده و آن را به یکی از مهمترین چارچوبهای همکاری منطقهای تبدیل میکند.
این به معنای کنار گذاشتن شراکتهای بینالمللی نیست، بلکه ساختن توانایی خوداتکا است، پس از آنکه بحرانهای اخیر ثابت کردهاند که چترهای امنیتی خارجی، هرچند مهم، همواره به محاسبات و اولویتهای صاحبانشان وابستهاند. شاید رابطه آمریکا با اسرائیل در بسیاری از مراحل تاریخی استثنایی بوده باشد، اما امروزه خود این رابطه نیز با بحثهای فزایندهای در داخل ایالات متحده درباره حدود و ماهیت این تعهد روبروست.
زمان آن فرا رسیده که کشورهای خلیج فارس و کشورهای عربی این الگو را با جدیت بررسی کنند و درباره چگونگی توسعه و توسعه آن تحقیق نمایند.
این توافق ممکن است موفق شود یا با موانعی روبرو گردد، همانطور که بسیاری از تجربیات پیشین آن با چنین موانعی مواجه شدند. اما صرف انتقال تفکر از انتظار حمایت به ساختن عناصر قدرت، به خودی خود یک تحول استراتژیک محسوب میشود. اگر این تجربه موفق شود از نمادگرایی به سمت نهادها و از تفاهم به سمت یکپارچگی حرکت کند، مورخان ممکن است یادآور شوند که مکه نه تنها میزبان امضای یک توافق دفاعی بود، بلکه آغازگر یک معادله بازدارندگی جدید نیز بود که عنوان آن این است: صلح توسط ضعف محافظت نمیشود، بلکه توسط قدرت عاقل محافظت میگردد.
