راههای جایگزین برای صادرات نفت، رقیب تنگه هرمز نیست
ایده ایجاد خط لوله نفتی خلیج به عنوان جایگزینی برای تنگه هرمز، در حال حاضر به شدت از منظر استراتژیک مطرح شده است؛ ایدهای که پیش از این تنها یک تصور بود و اکنون به ویژه پس از بحرانهای مکرر و تنشهای ژئوپلیتیک در خلیج فارس در سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶، اهمیت بیشتری یافته است. با این حال، پاسخ به سوال اجرای این طرح آسان نیست، زیرا پیادهسازی آن دشوار و بسیار پرهزینه است و ممکن است بیشتر به عنوان مکملی برای تنگه هرمز عمل کند تا جایگزینی کامل برای آن.
به طور کلی، روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت از طریق این تنگه به کشورهای مصرفکننده نفت خلیج فارس منتقل میشود که معادل حدود یکچهارم تجارت نفتی حملونقل دریایی در جهان است.
در حالی که عربستان سعودی دارای خط لوله شرق-غرب به بندر یانبع در دریای سرخ است و امارات متحده عربی خط لوله حبشان-فجیره را دارد که از «هرمز» دور میشود، کویت، قطر، بحرین و جنوب عراق همچنان تا حد زیادی به این تنگه وابسته هستند.
احتمالاً پروژه پیشنهادی خلیج فارس که کارشناسان سالهاست درباره ایجاد شبکهای از خطوط لوله که عربستان، کویت، عراق، امارات و عمان را به هم متصل میکند صحبت میکنند، به گونهای که هر کشوری بتواند نفت خود را بدون عبور از «هرمز» صادر کند، هزینه بسیار بالایی دارد. هنوز مطالعه رسمی نهایی وجود ندارد، اما برخی از کارشناسان هزینه را برآورد کردهاند؛ به طوری که اگر طول شبکه بین ۱۵۰۰ تا ۲۵۰۰ کیلومتر با قطرهای بزرگ، ایستگاههای پمپاژ، مخازن و بنادر صادراتی باشد، احتمالاً هزینه بین ۳۰ تا ۶۰ میلیارد دلار متغیر خواهد بود. اگر این طرح با ظرفیت صادراتی بالا (۱۰ تا ۱۵ میلیون بشکه در روز) و همراه با تأسیسات ذخیرهسازی و بنادر جدید طراحی شود، هزینه ممکن است به ۸۰ تا ۱۰۰ میلیارد دلار یا بیشتر برسد.
اما سوال این است: آیا این هزینه زیاد است؟ در مقایسه با حجم اقتصادهای خلیج فارس، چندان بزرگ نیست؛ زیرا کشورهای شورای همکاری خلیج فارس سالانه صدها میلیارد دلار از صادرات نفت کسب میکنند. بنابراین، پروژهای با هزینه ۵۰ میلیارد دلار ممکن است کمتر از ارزش چند ماه صادرات نفت در دورههای قیمت بالا باشد.
ممکن است موانعی وجود داشته باشد که بیشتر سیاسی باشند تا فنی، از جمله: تقسیم هزینه پروژه بین کشورها، تعیین کشوری که خط لوله از آن عبور میکند، توزیع ظرفیتها و حقوق استفاده، محافظت از خط لوله در برابر حملات یا خرابکاری، و توافق بر سر تعرفههای حملونقل و مدیریت مشترک.
اگر کشورهای عربی خلیج فارس در حال بازنگری در برنامههای استراتژیک برای ایجاد خطوط لوله جدید هستند، این امر در چارچوب کاهش وابستگی به تنگه هرمز و در میان نگرانیهای فزاینده از تهدیدات امنیتی احتمالی صورت میگیرد.
برخی از کارشناسان متخصص در بخش انرژی گفتهاند که ایجاد خطوط لوله جدید ممکن است تنها راه برای کاهش وابستگی کشورهای خلیج فارس به تنگه هرمز و اجتناب از هرگونه اختلال احتمالی باشد.
جنگ کنونی بار دیگر بر اهمیت استراتژیک خط لوله شرق-غرب در عربستان سعودی که ۱۲۰۰ کیلومتر طول دارد، تأکید کرده است. این خط لوله در دهه ۱۹۸۰ میلادی و پس از نگرانیها از بسته شدن تنگه هرمز در جریان جنگ ناوگانها بین ایران و عراق ساخته شد و امروز به عنوان یک شریان حیاتی عمل میکند که روزانه حدود ۷ میلیون بشکه نفت را به بندر یانبع در دریای سرخ منتقل میکند و کاملاً از «هرمز» دور میشود؛ اقدامی که در آن زمان به عنوان یک ضربه نابغه از سوی عربستان توصیف شد. این خط لوله مسیر اصلی است که پادشاهی عربستان سعودی در حال حاضر برای صادرات نفت خود به آن متکی است.
عربستان سعودی در حال بررسی راههایی برای افزایش صادرات نفت خود که ۱۰.۲ میلیون بشکه در روز است، از طریق خطوط لوله به جای عبور از آبهای خلیج فارس است، از جمله امکان گسترش ظرفیت خط لوله شرق-غرب یا ایجاد مسیرهای جدید.
برخی اشاره کردند که انعطافپذیرترین گزینه ممکن است نه یک خط لوله واحد، بلکه شبکهای یکپارچه از کریدورها باشد، هرچند اجرای این گزینه دشوارتر خواهد بود؛ زیرا در بلندمدت، خطوط لوله جدید میتوانند بخشی از کریدورهای تجاری گستردهتری شوند که در آنها کالاهای متعدد، و نه فقط نفت و گاز، حمل میشوند.
در کوتاهمدت، گزینههای واقعبینانهتر ممکن است شامل گسترش خط لوله شرق-غرب عربستان سعودی و همچنین تقویت خط لوله ابوظبی به فجیره باشد تا ظرفیت بدون پیچیدگیهای زیرساختهای فرامرزی افزایش یابد.
عربستان سعودی همچنین میتواند بنادر صادراتی اضافی در سواحل دریای سرخ توسعه دهد، از جمله بندر عمیقی که در چارچوب پروژه نیوم در حال ساخت است.
برخی تحلیلها اشاره کردهاند که ابوظبی همواره یک طرح جایگزین برای ایجاد خط لوله دوم به فجیره داشته است، اما بعید به نظر میرسد تصمیمات نهایی پیش از شفافیت یافتن آینده تنگه هرمز در بلندمدت اتخاذ شود.
شاید کشورهای خلیج فارس گاهی نیاز به ارزیابی وضعیت داشته باشند، اما اکنون درک کردهاند که حجم بحران انرژی فعلی نیاز به تفکر جدیدی دارد، با این پیشبینی که شرایط به حالت پیش از درگیری باز نخواهد گشت.
اخیراً، شیخ نواف السعد، مدیرعامل شرکت ملی نفت کویت، اعلام کرد که این شرکت در حال مذاکره با عربستان سعودی و امارات متحده عربی برای گسترش سیستمهای خط لوله آنهاست تا بتواند صادرات نفت کویت را جذب کند؛ این در حالی است که تنگه هرمز همچنان تقریباً به طور کامل مسدود شده است.
السعد در جریان کنفرانسی در واشنگتن توضیح داد که هنوز میزان پیشرفت این مذاکرات یا زمان آغاز جریانیابی نفت کویت از طریق این مسیرهای جایگزین مشخص نشده است.
این اقدام در زمانی صورت میگیرد که جنگی که از اواخر فوریه گذشته آغاز شده، اختلالات بیسابقهای در بازارهای انرژی جهانی ایجاد کرده است؛ به طوری که حدود ۲۰ درصد از تأمین روزانه نفت و گاز خارجشده از خلیج عربی تحت تأثیر قرار گرفته است. همچنین تداوم آتشبس شکننده میان آمریکا و ایران، نشاندهنده عدم قطعیت درباره آینده آزادی ناوبری از طریق تنگه و امکان تکیه بر آن به عنوان یک مسیر صادراتی ایمن است.
با توجه به اینکه کویت به طور کامل در صادرات نفتی خود به تنگه هرمز وابسته است، این موضوع منجر به کاهش قابل توجه تولید نفت خام از سوی این کشور از زمان آغاز جنگ شده است؛ در حالی که عملیات چاهها در حداقل سطح ممکن حفظ شده تا از آسیب رساندن به چاهها جلوگیری شود و تقاضای داخلی برای سوخت تأمین گردد، ضمن اینکه توانایی بازیابی سریع سطوح تولید طبیعی در صورت بهبود شرایط نیز حفظ میشود.
همزمان با جستوجو برای مسیرهای صادراتی جایگزین، نظراتی وجود دارد که نشان میدهد کویت در حال بررسی افزایش ظرفیتهای ذخیرهسازی نفت خود در خارج از کشور است؛ گامی که هدف آن افزایش انعطافپذیری صادرات و کاهش تأثیر هرگونه اختلال احتمالی در راههای اصلی حملونقل است.
