هنگامی که پزشکی شعر را فرا میخواند
داستانهای زیادی درباره پزشکانی خواندهام که شاعر بودند یا در شاعرانهترین لحظات زندگیشان شعر سرودهاند. البته این یک مطالعه (روشمند) نبوده، بلکه عشق به مطالعه و خواندن است که مرا به توجه به این پیوند عجیب وا داشته است! چه لحظهای دلانگیز است، لحظهای که پزشک به سرودن شعر پناه میبرد، زمانی که از توصیف احساساتی که در آن لحظه در او موج میزند عاجز است و زبانی لطیفتر، یعنی زبان شعر را به کار میگیرد؛ مانند جراح «میتشل» یا زمانی که پزشک ماهری چون ابنسینا میخواهد پزشکی را به شیوهای غیرمتعارف بیاموزد. در اینجا پرسشی در ذهن متبادر میشود: چرا گاهی پزشکی زبان علمی خود را با زبان شعر جایگزین میکند؟
۱- رونالد روس
پزشک بریتانیایی، رونالد روس، از جمله پزشکانی بود که برای خدمت در نیروی پزشکی هند اعزام شد. در آن زمان، مالاریا جمعیت و سربازان زیادی را از پای درمیآورد، بدون اینکه کسی بداند این انگل کوچک چگونه از فردی به فرد دیگر منتقل میشود. در سال ۱۸۹۷ میلادی، او علت آن را کشف کرد؛ پس از آنکه زیر میکروسکوپ رشد انگل مالاریا را درون نوعی از پشه به نام «آنوفل» مشاهده کرد، در آن لحظه دریافت که این نوع پشه عامل انتقال است. روز بعد، قصیدهای سرود و برای همسرش فرستاد و در آن گفت که احساس میکند خداوند «چیزی شگفتانگیز» را پیش روی او قرار داده است.
در پایان قصیده، روس میگوید:
«ای مرگ، نیش تو کجاست؟ ای قبر، پیروزی تو کجاست؟»
گویی با مرگ مبارزه میکند و میپرسد: نیش تو کجاست ای مرگ؟ و خندهات کجاست ای قبر؟
۲- سیلاس دی. میتشل
بیمارستان ماساچوستس (M.G.H.) در شهر بوستون، در سال ۱۸۹۶ میلادی، جشن بزرگی به مناسبت پنجاهمین سالگرد نخستین عمل جراحی که در آن از بیحسی با اتر استفاده شد، برگزار کرد. پزشک «سیلاس»، که از پیشگامان علوم اعصاب در ایالات متحده بود، در میان حاضران بود. او دیدگاهی متفاوت داشت و سخنرانی را ترجیح داد تا خواندن شعری با عنوان «تولد و مرگ درد». اگر من حاضر بودم، اعلام میکردم که این شعر (جشنواره) است و نیازی به سخنرانی اضافی نیست. شعری که میتشل از طریق آن پیروزی پزشکی بر درد را در حین عملهای جراحی اعلام کرد.
او در پایان آن میگوید (با ترجمه آزاد): «ساعتی شیرینتر از آن ساعت نخواهد آمد که در آن، امیدها، شکها و ترسها گرد هم آیند و در سکوتی عمیق، ذهنی پرشور با ارادهای الهی، مرگ درد را اعلام کند.»
۳- اولیور وندل هولمز
پس از اختراع گوشی پزشکی در سال ۱۸۱۶ میلادی توسط پزشک فرانسوی رنه تئوفیل، و گسترش استفاده از آن میان پزشکان، پس از آنکه معاینه تا پیش از آن بیشتر بر آنچه «معاینه بالینی» نامیده میشد تکیه داشت، پزشک «اولیور وندل»، که یک دانشگاهی و ادیب بود و از مشهورترین ادیبان قرن نوزدهم محسوب میشود، در سال ۱۸۴۸ میلادی، یعنی ۳۲ سال پس از اختراع گوشی پزشکی، شعری طنزآمیز سرود. کلمات این شعر درباره تحول بزرگ این ابزار در روش تشخیص صحبت میکرد. این شعر جشن اختراع جدید نبود، بلکه بیشتر شبیه به یک محاکمه بود و عنوان جلسات آن طنز، تمسخر و تأمل حرفهای بود. در بخشی از آن، بر ضرورت عدم کنار گذاشتن معاینه بالینی توسط پزشک تأکید میکند، زیرا او مهمترین و دقیقترین روش است:
«از گوشهایتان استفاده کنید، ای همه کسانی که میتوانند،
اما فراموش نکنید که به چشمانتان نیز توجه کنید...»
۴- ابنسینا
صحبت درباره شخصیت ابنسینا بسیار دشوار است؛ او شیخالرئیس است که جایگاه عظیمی در تاریخ اندیشه و پزشکی اشغال کرده است. او علاقه آشکاری به ادبیات داشت و اشعاری به فارسی و دیگری به عربی از او منسوب است. او اغلب از نظم برای ارائه برخی علوم استفاده میکرد که این امر برای بسیاری شناخته شده است. از دیدگاه من، بزرگترین اثر منظوم او، «ارجوزة الطب» است که به لاتین ترجمه شد و به مدت چندین قرن در دانشگاههای اروپایی تدریس میشد.
در اینجا بیتی از آن را که بسیار پسندیدم قرار میدهم و خواننده میتواند متن کامل را در اینترنت بخواند. این متن آموزشی عظیم که بیش از ۱۳۰۰ بیت دارد، سالها مورد استفاده اروپا قرار گرفت، همانطور که پیشتر نیز به شما عزیزان عرض کردم:
«طب، حفظ صحت است و شفا از بیماری
از هر عارضی که در بدن از علتی پدید آید»
