وقتی هوش مصنوعی صدای انسان را در تئاتر بازتولید میکند!
&cropxunits=338&cropyunits=450&w=600)
امروز دیگر پرسش مطرح این نیست که آیا هوش مصنوعی میتواند بنویسد؟ او توانایی خود را در تولید سریع متون، سازماندهی ایدهها، پیشنهاد ساختارهای زبانی و شبیهسازی سبکها و الگوهای گوناگون نشان داده است. اما پرسش مهمتر، و شاید فوریتر، مربوط به این است که وقتی این فناوری به هسته فرآیند خلاقیت نفوذ میکند، چه اتفاقی برای متن ادبی میافتد: جایگاه انسان در زمانی که ماشین در تولید متن سهیم است، کجاست؟
این پرسش در گفتگوی پژوهشگر و نویسنده تئاتر، دکتر عباس القصاب، در پادکست «رابطه میان متن ادبی و هوش مصنوعی» که به مدیریت شاعر نادیه الملاح برگزار شد، حاضر بود. این برنامه توسط اتحادیه نمایشپردازان پادشاهی بحرین سازماندهی شد و به بررسی رابطه شکلگرفته میان نویسنده و هوش مصنوعی، و پرسشهایی که درباره ماهیت متن ادبی، ویژگیهای منحصربهفرد آن و حضور تجربه انسانی در آن مطرح میشود، پرداخت. دکتر القصاب از موضع رد هوش مصنوعی یا برخورد با آن به عنوان رقیب خلاقیت آغاز نمیکند، بلکه بیشتر بر چگونگی استفاده نویسنده از این ابزار و حدود حضور آن در فرآیند خلاقیت تأکید دارد. متن ادبی در ذات خود تنها کلماتی نیست که به خوبی چیده شده باشند، بلکه محصول تجربه، آگاهی، فرهنگ، حافظه و برخورد با زندگی است. نویسنده تنها بر اساس آنچه میداند نمینویسد، بلکه بر اساس آنچه زیسته، دیده و تحت تأثیر قرار گرفته نیز مینویسد. این فاصله میان تجربه انسانی و کلمه است که به متن ویژگی منحصربهفرد میبخشد و آن را قادر میسازد تا به خواننده دست یابد و بر او تأثیر بگذارد.
از این رو، یکی از چالشهای اساسی در بهکارگیری هوش مصنوعی در نویسندگی نمایان میشود: استفاده ناآگاهانه از آن ممکن است متونی تولید کند که از نظر فنی کامل و از لحاظ زبان و ساختار منسجم به نظر میرسند، اما فاقد آن عنصر انسانی هستند که به متن هویت و یگانگی میبخشد. هوش مصنوعی قادر است با مادهای که انسان پیش روی او قرار میدهد کار کند، آن را بازآرایی، توسعه دهد و مسیرهای مختلفی را پیشنهاد کند. با این حال، نقطه آغازین در ذات خود انسانی باقی میماند؛ ایدهها، پرسشها، تجربه و تمایل به بیان است که جهتگیری فرآیند خلاقیت را تعیین میکند. اهمیت حضور نویسنده در متن نه به عنوان یک کاربر صرف از یک ابزار فنی، بلکه به عنوان صاحب دیدگاه، تجربه و صدایی خاص، در همینجا نهفته است.
شاید بزرگترین خطر نه در استفاده نویسنده از هوش مصنوعی، بلکه در اجازه دادن به او برای جایگزینی با صدای خاص نویسنده باشد. زمانی که متون شبیه به هم شوند، زبانها به هم نزدیک گردند و ساختارها درخشانتر از تجربهای باشند که پشت آنها قرار دارد، متن ممکن است بخشی از هویت خود را از دست بدهد، حتی اگر از نظر فنی کامل به نظر برسد.
در این زمینه، ارزش آنچه میتوان «کاستی انسان» نامید، برجسته میشود. ادبیات تنها توسط کمال فنی ساخته نمیشود. انسان خطا میکند، تردید دارد، تناقض نشان میدهد، رنج میبرد و در اندیشههای خود تجدید نظر میکند. این جزئیاتی که در ظاهر ممکن است نقاط ضعف به نظر برسند، در اثر ادبی میتوانند به عناصری تبدیل شوند که صداقت، زیبایی و ویژگی منحصربهفرد را به اثر میبخشند. بنابراین، متن ایدهآل از نظر فنی لزوماً متنی نیست که از نظر احساسی صادق باشد، و زبان صیقلخورده لزوماً نشاندهنده وجود تجربهای عمیق در پشت آن نیست. از طریق این دیدگاه، رابطه میان متن ادبی و هوش مصنوعی فراتر از ورود صرفاً یک فناوری جدید به دنیای نویسندگی است؛ این یک گفتوگو درباره آینده خلاقیت و درباره مرزهایی است که باید میان ابزار و صاحب تجربه، و میان توانایی تولید کلمات و توانایی بخشیدن معنا به این کلمات، روشن باقی بماند.
در نهایت، مشکل ممکن است نه در آن باشد که ماشین بنویسد، بلکه در آن باشد که انسان دلیلی که او را به نوشتن وامیدارد از دست بدهد. مشکل این نیست که ماشین بنویسد؛ مشکل زمانی است که ما فراموش میکنیم چرا مینویسیم!
