دانش خودبهخود حفظ نمیشود
در کتاب «شرق و غرب»، احمد امین مقایسهای انجام میدهد که میتوان ایده اصلی آن را در یک جمله خلاصه کرد: از شرقی میپرسند چرا، و او پاسخ میدهد «سرنوشت»؛ و از غربی میپرسند چرا، و او پاسخ میدهد «علت». اما او در همان فصل یادآوری میکند که: اعتقاد به سرنوشت، اعتقادی صحیح است و نباید مانع از تلاش و کوشش شود. من این ایده را در کتابخانه وزارت آموزش و پرورش، در نسخهای قدیمی خواندم که روی جلد آن عنوانی با خط دستی نوشته شده بود و صفحات آن با ماشین تحریر تکثیر شده بود.
باقی ماندن کتابی با این قدمت در میان ما امروز، سرنوشتی است که دلایل روشنی دارد: کتابخانه آن را حفظ کرده، کارکنانی متوالی از آن مراقبت کردهاند، و وزارتخانه درک کرده است که عمر برخی اسناد با پایان یافتن زمان آنها به پایان نمیرسد. این امر شایسته قدردانی صریح است، زیرا خود نسخه بیان میکند که دانش به تنهایی به دست ما نمیرسد، بلکه همواره نیازمند کسی است که در را برای آن باز کند و آن را از فراموشی حفظ نماید. در راهروهای کتابخانه، تنها کتابها ساکن نیستند، بلکه حافظه آموزش و پرورش در کویت در آنجا جای دارد: منابع، انتشارات و اسنادی که نشان میدهند آموزش چگونه پدید آمد و تکامل یافت، و چه ایدههایی برنامههای درسی و نهادهای آن را هدایت کردند. شاید تنها یک پژوهشگر پس از سالها به یکی از این منابع نیاز داشته باشد، اما ارزش آن به تعداد خوانندگانش سنجیده نمیشود، بلکه به اطلاعاتی است که میتوانست در غیاب آن منبع از دست برود. کتابخانه تخصصی نه با شلوغیاش، بلکه با آنچه از گم شدن جلوگیری میکند و با تواناییاش در قرار دادن منبع صحیح در دست پژوهشگر هنگام نیاز، حتی اگر پس از دههها باشد، ارزیابی میشود.
وزارت آموزش و پرورش تنها کاغذی را حفظ نکرده، بلکه زمینهای را حفظ کرده که به ما امکان میدهد بفهمیم چه اتفاقی افتاد و چرا افتاد. با این حال، حفظ گذشته، مسئولیت آینده را پیش روی ما میگذارد. کتابخانه به یک فهرست الکترونیکی جامع نیاز دارد که جستجو در مجموعههای آن را ممکن سازد، شناسایی علمی اسناد و چاپهای دارای ارزش تاریخی را انجام دهد، از نسخههای اصلی مراقبت کند، و دیجیتالسازی انتقادی از آنچه در معرض خطر تخریب است را با پیوند دادن موجودی کاغذی کتابخانه به کتابخانه الکترونیکی که وزارتخانه راهاندازی کرده، انجام دهد. حضور کتاب بر قفسه آن را محافظت میکند، فهرستنویسی آن را قابل کشف میسازد، دیجیتالسازی دسترسی به آن را گسترش میدهد، و نگهداری از آن بقا برای نسلهای آینده را تضمین میکند.
این نقدی بر آنچه وزارتخانه انجام داده نیست، بلکه دعوتی به تکمیل آن است. نهادی که این میراث را در سالهای گذشته حفظ کرده، توانمندترین نهاد برای انتقال آن از حفظی آرام به حفظی فعال، و از حافظهای که به دانش کارکنان درباره محتویات خود متکی است به حافظهای نهادی که با تغییر افراد از بین نمیرود، میباشد. وزارت آموزش و پرورش با گرفتن علل بقای این کتابخانه، شایسته تشکر است، و مهم است که کار خود را با فهرستنویسی، نگهداری و دیجیتالسازی تکمیل کند.
کتابها زمانی باقی میمانند که نهادهایی ارزش آنها را بشناسند و علل حفظ آنها را به کار گیرند، و وزارت آموزش و پرورش که در ساخت نسلهای کویت سهیم است، شایسته آن است که حافظه مسیر ساخت آن نسلها را حفظ کند.
