الصباح: پخش قرآن با بلندگوها در روزهای عزاداری، امری بدعتشده است
هر عملی که قصد عبادت از آن باشد، باید حتماً از جانب خداوند عزوجل در کتاب کریمش، یا از جانب پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) به صورت قول، فعل یا تقریر ثابت شده باشد. و از آنجا که تسلیت گفتن برای کسب ثواب از خداوند و تسلی اهل میت و تخفیف غم آنان از طریق دعا برای متوفی انجام میشود، روش تسلیت گفتن به اهل میت بر اساس سنت پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوسلم) و عمل صحابه و خلفای راشدین (رضواناللهعلیهم اجمعین) ثابت گردیده است؛ همانگونه که پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) در تسلیت گفتن به یکی از دخترانش پس از مرگ پسرش فرمود: «همانا همه چیز از آنِ خداست و آنچه را میگیرد و آنچه را میبخشد، همگی در نزد او به اجلی مقرر است.» و ایشان را به صبر و احتساب (پاداش گرفتن از خدا) امر فرمود (روایت شده توسط بخاری و مسلم).
پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) به تسلیت گفتن به کسی که مصیبت مرگ را تجربه کرده، ترغیب کردهاند، جایی که فرمود: «هیچ مؤمنی نیست که برادر مؤمن خود را در مصیبت تسلیت گوید، مگر اینکه خداوند متعال در روز قیامت او را از لباسهای کرامت میپوشاند» (روایت شده توسط ابن ماجه و توسط البانی حسن شمرده شده است).
اما، ما در میان برخی افراد میبینیم که تسلیت گفتن را به معنای جمع کردن مردم برای عزاداری، برپایی چادرها، ارائه نوشیدنیها و غذاها و نشستن برای تسلیت گفتن تعبیر میکنند. این امر در زمان پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) مرسوم نبود. آیا این کار از بدعتهای پدیدآمده است؟ این موضوع را شیخه دکتر هیاء بنت سلمان الصباح برای ما روشن میکند.
شیخه دکتر هیاء بنت سلمان الصباح، استاد دانشکده حقوق شرعی و مطالعات اسلامی، برخی از عادات مبتکره در مجالس عزاداری را توضیح میدهد و میگوید: یکی از بدعتهای تسلیت گفتن که هیچ اصل و اساسی ندارد، پخش نوار قرآن کریم از بلندگوهاست. این کاری که مردم در روزهای عزاداری به آن عادت کردهاند، یک امر پدیدآمده و بدعت است و مفاسد بسیاری دارد. زیرا این کار از صوفیان گرفته شده است؛ ایجاد و انجام آن شبیه به بدعتهای صوفیان است، زیرا آنها در مجالس عزاداری خود قاریان را میآورند. این عمل نه در زمان پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم)، نه در زمان صحابه و نه در زمان تابعین وجود داشته است. قرآن کریم تنها زمانی غمها را تسکین میدهد که مسلمان آن را بین خود و خداوند بخواند، نه زمانی که از بلندگوها اعلام شود. پخش آن در زمان تسلیت گفتن، همراه با توجه و انصات به کلام خداوند جل جلاله نیست و در نتیجه شامل بیاحترامی به کلام خداوند جل جلاله میشود، بنابراین پخش آن در این حالت جایز نیست.
در مورد استقبال از عزاداران در مجالس عزاداری، اشکالی ندارد، همانطور که شیخ ما امام ابن باز (رحمهالله) گفتهاند: اشکالی ندارد، نهایتاً تسلیت مؤمن و تخفیف بار غم و مصیبت اوست، نه اجتماع برای شنیدن قرآن در مکانی که پر از سلام و اطمینان از حال و احوال و برخی احادیث و گفتگوهاست.
دکتر هیاء الصباح به مسئله نشستن در مجالس عزاداری و استقبال از عزاداران اشاره کرد و گفت که این مسئله از مواردی است که علما در آن اختلاف نظر دارند و اجتهاد در آن گسترده است. هر کس بر اساس اجتهاد خود عمل کند، بر کسی که به دلایل عرفی آن را مجاز میداند، ایرادی وارد نیست. ابن عبدالکبیر در التمهید (3-85) با سند خود از سفیان ثوری نقل کرده است که گفت: «هرگاه دیدی کسی کاری انجام میدهد که در آن اختلاف وجود دارد و تو نظر دیگری داری، او را نهی نکن.»
دکتر الصباح به کسانی که نشستن در مجالس عزاداری را بدعت میدانند، اشاره کرد و گفت که آنها در مورد تصویر کاملی حکم میکنند که محل بدعت است و تصویر آن عبارت است از: اجتماع، نشستن و تهیه ضیافت غذایی، همانطور که در اثر جریر بجلي آمده است (که ضعیف است). او گفت: «ما اجتماع به سوی اهل میت و تهیه غذا پس از دفن او را از نوحهگری میدانستیم» (روایت شده توسط احمد (6866) و ابن ماجه (1612)). این کاری نیست که پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم) و هیچیک از صحابهاش انجام داده باشند، بنابراین از امور پدیدآمده است و با روش سلف صالح که برای تسلیت گفتن نمینشستند و جمع نمیشدند، مغایرت دارد.
این موضوع فقط به استقبال از عزاداران محدود نمیشود، همانطور که در زمان ما مرسوم است. مجوز نشستن برای تسلیت گفتن، روایتی از احمد است، زیرا او تسلیت گفت و نشست. خلال در الإنصاف للمرداوی (2/539) نقل کرده است: «امام احمد در نشستن به سوی آنها تساهل کرد... و مجد ابن تیمیه آن را برگزید.» در صحیحین از عایشه، همسر پیامبر (صلیاللهعلیهوسلم)، نقل شده است که گفت: «هرگاه یکی از بستگان او میمرد، زنان جمع میشدند و سپس پراکنده میشدند، مگر بستگان نزدیک و خاصهاش. سپس دستور میداد تا دیگای از تلبینه پخته شود و سپس ثریده تهیه میشد و تلبینه روی آن ریخته میشد. سپس میگفت: از آن بخورید، زیرا من شنیدهام که رسول خدا (صلیاللهعلیهوسلم) فرمود: «تلبینه غم بیمار را تسکین میدهد و بخشی از غم را از بین میبرد» (متفق علیه).
دکتر الصباح تأکید کرد که این حدیث از قویترین دلایل بر جواز اجتماع در مجالس عزاداری است.
او به این نکته اشاره کرد که کسانی که منع کردهاند و حکم به بدعت دادهاند، دلیل و تعلیلی دارند. اما دلیل، اثر جریر بجلي است که پیشتر به ضعف آن اشاره شد. و تعلیل آن به این دلیل است که عزاداری غم را برمیانگیزد. و من در اینجا بر جواز شرطی تأکید میکنم که در آن غم برانگیخته نشود و به نوحهگری و مانند آن منجر نگردد.
در مورد تهیه غذا برای اهل میت، این کار بدعتی است که با سنت مغایرت دارد. از امام احمد (رحمهالله) درباره تهیه غذا و ذبح پرسیده شد، او گفت: «این کار از اعمال جاهلیت است» و آن را شدیداً نکوهش کرد. شیخالاسلام ابن تیمیه (رحمهالله) فرمود: «اما تهیه غذا توسط اهل میت و دعوت مردم به آن، مشروع نیست، بلکه بدعت است.»
امام ابن قدامه (رحمهالله) استثنا کرده است: «مگر اینکه نیاز به اصلاح اهل میت برای تهیه غذا وجود داشته باشد، زیرا شاید کسانی از خویشاوندان و مکانهای دور برای حضور در میت بیایند و شب را نزد آنها بمانند، و آنها نتوانند میزبان آنها شوند.» (المغنی 497/3).
